TRANSPORT VA LOGISTIKA INFRATUZILMASIDA DXSH LOYIHALARINING IMKONIYATLARI

Аннотация

Mazkur maqolada men Qashqadaryo viloyatida transport va logistika infratuzilmasini rivojlantirishda davlat-xususiy sheriklik (DXSh) modeli orqali mavjud imkoniyatlar, loyihaviy yondashuvlar va istiqbollarni tahlil qilaman. Shuningdek, mintaqada amalga oshirilayotgan transport-kommunikatsiya loyihalari asosida DXSh mexanizmining samaradorlik darajasi, investorlar uchun yaratilgan sharoitlar hamda mavjud to’siqlar mualliflik nuqtai nazarimda yoritilgan. Tadqiqot natijalarida DXSh asosida barqaror va raqobatbardosh logistika tizimi shakllantirishning amaliy yo’llari tavsiya qilinadi. Kalit so’zlar: davlat-xususiy sheriklik, transport infratuzilmasi, logistika tizimi, xususiy investitsiya, Qashqadaryo, yo’l-transport loyihalari Kirish: Zamonaviy iqtisodiyotda transport va logistika infratuzilmasi mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida hal qiluvchi rol o’ynaydi. Ayniqsa, mintaqaviy bozorlar bilan integratsiyalashuv, eksport salohiyatini oshirish va hududiy barqarorlikni ta’minlashda bu sohaning ahamiyati beqiyosdir. O’zbekiston geografik jihatdan muhim tranzit chorrahasida joylashgan bo’lishiga qaramasdan, mavjud transport-kommunikatsiya infratuzilmasi iqtisodiy o’sish talablariga to’liq javob bera olmayapti. Ayniqsa, Qashqadaryo viloyati kabi sanoat va qishloq xo’jaligi salohiyati yuqori bo’lgan hududlarda logistika infratuzilmasining zaifligi ishlab chiqarilgan mahsulotlarni tez va arzon yetkazib berishda jiddiy to’siqlar tug’dirmoqda. Mening fikrimcha, transport va logistika tizimidagi infratuzilmaviy muammolarni hal etishda davlat-xususiy sheriklik (DXSh) modeli eng maqbul yechimlardan biri bo’lib xizmat qilishi mumkin. Chunki bu mexanizm davlat byudjetiga yukni kamaytirgan holda xususiy sektorda mavjud investitsiya va innovatsion salohiyatni transport loyihalariga jalb etadi. Hozirgi kunda yirik avtomobil yo’llari qurilishi, yuk tashish markazlari, temir yo’l terminali, omborxona majmualari kabi infratuzilmaviy obyektlar DXSh asosida amalga oshirilayotgan boshqa davlatlar tajribasi buni isbotlab bermoqda. O’zbekiston tajribasiga nazar tashlansa, DXSh modeli transport sohasida endigina shakllanmoqda. Shu sababli bu sohadagi mavjud holatni chuqur tahlil qilish, ayniqsa Qashqadaryo viloyatida DXSh asosida amalga oshirilayotgan yoki rejalashtirilayotgan transport-loyihalarining imkoniyatlarini baholash dolzarb masalalardan biridir. Mazkur maqolada men aynan ushbu hudud misolida transport va logistika infratuzilmasida DXSh modeli orqali erishilayotgan natijalar, mavjud muammolar hamda istiqbolli yechimlar haqida tahliliy va mualliflik qarashlarim asosida so’z yuritaman. Adabiyotlar sharhi: Transport va logistika infratuzilmasi sohasida davlat-xususiy sheriklik (DXSh) modeli qo’llanilishi so’nggi yillarda global miqyosda dolzarb mavzulardan biriga aylangan. Jahon banki (World Bank, 2018) va Osiyo taraqqiyot banki (ADB, 2020) tomonidan e’lon qilingan tahliliy hisobotlarda ta’kidlanishicha, transport sohasidagi DXSh loyihalari nafaqat infratuzilmani yangilash, balki mintaqaviy integratsiyani kuchaytirish, yuk tashish xarajatlarini kamaytirish va tranzit salohiyatini oshirishga xizmat qilmoqda. Misol uchun, Xitoy, Turkiya, Hindiston va Malayziya kabi davlatlarda DXSh asosida qurilgan 121 ` avtomobil yo’llari, intermodal markazlar va multimodal transport terminallari orqali milliy va xalqaro yuk oqimlari tezlashgan. O’zbekiston kontekstida, DXSh modeli 2019-yildan boshlab huquqiy jihatdan shakllanib bordi. 2019-yil 10-maydagi “Davlat-xususiy sheriklik to’g’risida”gi Qonun, shuningdek, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 17- fevraldagi PQ–5000-sonli qarori bilan transport infratuzilmasida DXShni rivojlantirish uchun normativ asoslar yaratildi. Shuningdek, 2022–2026 yillarga mo’ljallangan Yangi O’zbekiston taraqqiyot strategiyasida logistika va transport infratuzilmasiga xususiy investitsiyalarni jalb etish, logistika markazlari va yuk terminalari qurilishini qo’llab-quvvatlash belgilangan. Mamlakatimizda bu borada ilk tajribalar sifatida Toshkent xalqaro logistika markazi, Angren– Pop temir yo’l loyihasi, shuningdek, bir qator avtomobil yo’llarining rekonstruksiya ishlari DXSh asosida amalga oshirilgani ta’kidlash mumkin. Ayni vaqtda Qashqadaryo viloyatida ham transport infratuzilmasini modernizatsiya qilish bo’yicha davlat va xususiy sektor o’rtasidagi aloqalar shakllanmoqda. Shu bilan birga, bu sohada hali o’rganilishi zarur bo’lgan jihatlar ko’p: jumladan, investorlar uchun kafolat mexanizmlari, foydalilik darajasi, xarajatlarni taqsimlash usullari va monitoring tizimlari. Ilmiy adabiyotlarda esa DXShning transport sohasida qo’llanishi bo’yicha tahlillar ko’proq iqtisodiy samaradorlik, risk taqsimoti va loyihaviy boshqaruvga qaratilgan. Jumladan, Xalilov B. (2021) o’z tadqiqotida O’zbekistonda DXSh asosidagi avtomobil yo’llarini moliyalashtirishning modellari va ularning ijtimoiy- iqtisodiy ta’sirini tahlil qilgan. Boshqa bir tadqiqotda (Yunusov, 2022) esa logistika infratuzilmasining regional