ТАСАВВУФ ТАЪЛИМОТИНИ ЎРГАНИШНИНГ ИЛМИЙ-МЕТОДОЛОГИК АСОСЛАРИ (НАЖМИДДИН КОМИЛОВ ТАДҚИҚОТЛАРИ МИСОЛИДА)

Аннотация

The article analyzes the scientific research of Najmiddin Kamilov on the study of the history of Sufism. Scientific and methodological aspects of studying Sufi teachings are highlighted based on Professor N.Kamilov's scientific views on the emergence, formation period, and stages of development of Sufi teachings. The specific features of N.Kamilov's research on the history of Sufism, his research methodology, and conceptual approaches are 144 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si systematically analyzed. Scientific approaches to the classification of periods of asceticism, mystical knowledge, and love in Sufism, as well as the relationship between Sufism and futuwwat, are revealed through the views of N.Kamilov. Keywords: Sufism, Najmiddin Kamilov, scientific concept, methodology, asceticism, mystical knowledge, love, futuwwat, tariqat, irfan, history of Sufism Кириш Тасаввуф таълимоти мусулмон Шарқи маданиятининг муҳим таркибий қисми сифатида асрлар давомида одамларнинг маънавий-ахлоқий қарашларини шакллантиришда, инсонпарварлик ғояларини тарғиб қилишда катта аҳамият касб этиб келган. Бугунги кунда тасаввуф таълимотининг тарихини, унинг шаклланиш даври ва тараққиёт босқичларини илмий асосда ўрганиш долзарб масалалардан бири ҳисобланади. Ўзбекистонда тасаввуфшунослик илмининг ривожланишида профессор Нажмиддин Комиловнинг илмий мероси алоҳида ўрин тутади. Унинг тасаввуф тарихига оид тадқиқотлари ўзининг методологик ёндашуви, мантиқий изчиллиги ва концептуал хусусиятлари билан ажралиб туради. Мазкур мақоланинг мақсади Н.Комиловнинг тасаввуф тарихини ўрганиш бўйича олиб борган илмий-тадқиқот ишларини таҳлил қилиш, унинг илмий концепцияси ва методологик ёндашувларини аниқлаштириш ҳамда тасаввуф таълимотини тадқиқ этишнинг илмий-назарий асосларини ёритишдан иборат. Мавзуга оид адабиётларнинг таҳлили Тасаввуф таълимоти ва унинг тарихини ўрганиш борасида бир қатор олимларнинг муҳим илмий хулосалари мавжуд. Профессор Н.Комилов тасаввуф тарихи бўйича муҳим тадқиқотлар олиб борган илк замонавий ўзбек олимларидан биридир. Унинг тадқиқотлари тасаввуф тарихи, унинг ривожланиши ва ўзига хос жиҳатлари, тасаввуф таълимотининг фалсафий моҳияти, тасаввуфий манбалар ва ирфоний адабиётни ўрганишга қаратилган. Н.Комилов таъкидлашича, «Тасаввуф гарчи ислом бағрида ниш уриб, Қуръон ва ҳадислар ҳикматидан озиқланган, кўп ҳолларда шариат аҳкомига суянган бўлса-да, лекин у расмий диний ақидапарастлик ва мутаассибликка ҳамда ҳоким табақаларнинг айшу ишратга ғарқ турмуш тарзи, талончилик ва манфаатпарастликка зид ўлароқ меҳнаткаш халқ норозилигини ифодалаб келди. Ушбу таълимотнинг эл орасида ёйилиб, фикрий янгиланишларга қанот бергани, Ҳақ ва ҳақиқатга ташна зиёлилар юрагини банд этганига сабаб шу» [6]. Н.Комиловнинг тасаввуф тарихини ўрганиш жараёнида фалсафий ва диний ғояларни бирлаштириши, унинг масалага фалсафий ёндашувидан дарак беради. Шунингдек, у ижтимоий ва маданий контекстни ҳам инобатга олади. Бу эса тасаввуфий ғояларни чуқурроқ тушуниш имконини яратади [14]. Тасаввуфнинг тарихий тараққиёт босқичлари масаласига Н.Комилов тадқиқотларида алоҳида эътибор қаратилган. Унинг таъкидлашича, тасаввуф тарихини дастлаб икки даврга ажратилади: «биринчиси – зоҳидлик даври, иккинчиси – орифлик ва ошиқлик даври» [11]. Н.Комилов зоҳидона тасаввуф даврини қуйидагича тавсифлайди: «Куфа, Бағдод, Басра шаҳарларида таркидунё қилган зоҳидлар кўп эди, айтиш керакки, уларнинг обрў- эътибори ҳам халқ орасида катта бўлган. Чунончи, Увайс Қараний, Ҳасан Басрий каби 145 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si йирик сўфийлар аслида зоҳид кишилар эдилар, шунинг учун бу зотларнинг номи шайхлар ва сўфийлар ҳақидаги тазкираларда зоҳид сифатида тилга олинади, баъзи муаллифлар эса уларни сўфийлар қаторига қўшмаганлар ҳам. Бунинг боиси шуки, зоҳидлар узлат ва тақвони пеша этган бўлишларига қарамай, ишқ ва ирфон (илоҳий маърифат)дан бехабар кишилар эдилар» [8]. Н.Комиловнинг таърифлашича, зоҳидлар – илк сўфийлар (Иброҳим Адҳам, Ҳасан Басрий, Абу Ҳошим Кўфий ва бошқалар)нинг боши мақсади тақво ва парҳезкорлик бўлган бўлса, «кейинги давр сўфийлари тафаккурий-шуурий ривожланиш – яъни дунёни ва Илоҳни билиш, танишни асосий мақсад - деб ҳисоблаганлар» [9]. Тасаввуфшунос олим Ж.Холмўминов тадқиқотларига кўра, тасаввуфнинг тарихий тараққиёт босқичларини тўрт даврга бўлинади: «Тасаввуф таълимоти IX-X-асрлар давомида ўзининг илк тараққиёт босқичларини босиб ўтди. Салкам икки юз йиллик давр ичида бу ижтимоий-диний характерга эга бўлган жараён аввалига аскетизм – гўшанишинликка асосланган зоҳидлик (Зоҳидона тасаввуф) ва обидлик (Обидона тасаввуф) даврларини бошидан кечириб, Ошиқона тасаввуф остонасига кириб келди... Тасаввуфнинг тўртинчи тараққиёт босқичи тасаввуфшуносликда Орифона тасаввуф деб аталади» [10]. Нажмиддин Комилов тасаввуфнинг тарихий тараққиёт босқичларини зоҳидлик давридан кейинги босқич – орифлик даврини қуйидагича тавсифлайди: «кейинги давр сўфийлари тафаккурий-шуурий ривожлани