ENERGETIKA SEKTORIDA DXSH ASOSIDAGI LOYIHALARNI RIVOJLANTIRISH ZARURIYATI

Аннотация

Energetika sohasida davlat-xususiy sheriklik (DXSh) mexanizmlaridan foydalanish barqaror energiya ta’minoti, texnologik modernizatsiya va investitsiya jalb qilish jarayonida tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Mazkur maqolada energetika tarmog’ida DXSh asosidagi loyihalarni rivojlantirish zaruriyatining asosiy omillari, uning iqtisodiy va ijtimoiy samaralari, shuningdek, mavjud institutsional va huquqiy muammolari tahlil qilindi. Tadqiqot davomida xalqaro tajribalar, milliy qonunchilik va amaliyotga oid ma’lumotlar asosida kompleks yondashuv qo’llanildi. Olingan natijalar DXSh modeli energetika infratuzilmasini modernizatsiya qilish, energiya taqchilligi muammosini kamaytirish hamda xizmatlar sifatini oshirishda samarali vosita bo’lishini ko’rsatadi. Kalit so’zlar: davlat-xususiy sheriklik, energetika, investitsiya, barqaror rivojlanish, infratuzilma, texnologik modernizatsiya, energiya samaradorligi. Kirish: Energetika sektori har bir davlatning iqtisodiy barqarorligi va ijtimoiy farovonligi uchun strategik ahamiyatga ega bo’lib, zamonaviy infratuzilma va texnologiyalar asosida samarali ishlashi muhim talab etiladi. Aholi sonining o’sishi, ishlab chiqarishning kengayishi va energetika resurslariga bo’lgan talab ortib borishi natijasida ushbu sohada barqaror rivojlanishni ta’minlash dolzarb vazifaga aylangan. Shu nuqtayi nazardan davlat- xususiy sheriklik (DXSh) mexanizmlari energiya tarmog’ida innovatsiyalarni joriy etish, investitsiyalarni ko’paytirish va risklarni taqsimlashning muhim vositasi sifatida e’tirof etilmoqda. O’zbekiston Respublikasi ham so’nggi yillarda DXSh asosida energetika infratuzilmasini rivojlantirish bo’yicha faol siyosat yuritib kelmoqda. Jumladan, quyosh va shamol elektr stansiyalari qurish, mavjud energiya ishlab chiqarish quvvatlarini modernizatsiya qilish kabi yo’nalishlarda qator loyihalar amalga oshirilmoqda. Biroq, DXSh asosidagi energiya loyihalarini kengaytirish jarayonida huquqiy, moliyaviy va texnik jihatdan hal qilinishi lozim bo’lgan muammolar saqlanib qolmoqda. Shunday ekan, ushbu maqolada energetika sektorida DXSh asosidagi loyihalarni rivojlantirish zaruriyatini asoslash, ularning iqtisodiy va ijtimoiy samaralarini aniqlash, shuningdek, mavjud to’siq va muammolarni tahlil qilish maqsad qilib olindi. Shu bilan birga, xalqaro amaliyot va O’zbekiston tajribasiga tayangan holda, energetika sohasida davlat-xususiy sheriklikni yanada rivojlantirish bo’yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqish rejalashtirilgan. Adabiyotlar sharhi: Davlat-xususiy sheriklik (DXSh) konsepsiyasi so’nggi o’n yilliklarda energetika tarmog’ida strategik resurslarni boshqarish va modernizatsiya qilish uchun samarali mexanizm sifatida keng qo’llanilmoqda. Yescombe (2011) DXSh’ni uzoq muddatli shartnomalar orqali davlat va xususiy sektor o’rtasida risklarni taqsimlash asosida infratuzilmani moliyalashtirish modeli sifatida ta’riflagan bo’lsa, Grimsey va Lewis (2004) ushbu yondashuv energiya ta’minotidagi ishonchlilik va samaradorlikni oshirishda muhim rol o’ynashini ta’kidlaydi. Hodge va Greve (2007) DXShning energetika sohasida qo’llanishida institutsional muvofiqlashtirish va siyosiy barqarorlik hal qiluvchi omillar ekanini ko’rsatadi. Ularning fikricha, davlatning strategik boshqaruvdagi faolligi xususiy sektorning texnologik 118 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo imkoniyatlari bilan uyg’unlashganda energiya loyihalarining iqtisodiy va ijtimoiy ta’siri ortadi. Xalqaro tajribada Buyuk Britaniya, Kanada, Hindiston va Saudiya Arabistoni kabi davlatlar DXSh asosida qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish, energiya samaradorligini oshirish va uzluksiz ta’minot tizimini yaratishda katta muvaffaqiyatlarga erishgan. Jahon banki (2020) tahlillarida qayd etilishicha, DXSh modeli energetika infratuzilmasida investitsiya jalb qilishning eng maqbul usullaridan biri sifatida qaraladi. O’zbekistonda so’nggi yillarda DXSh asosida bir nechta quyosh va shamol elektr stansiyalarini barpo etish bo’yicha yirik loyihalar amalga oshirilmoqda. Masalan, 2021–2024 yillarda Buxoro, Jizzax va Qashqadaryo viloyatlarida DXSh asosida amalga oshirilayotgan quyosh elektr stansiyalari loyihalari davlat-xususiy sheriklikning muvaffaqiyatli namunasi sifatida e’tirof etildi (O’zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi, 2023). Biroq, milliy tajribani chuqur tahlil qilganda, huquqiy tartibotning yetarlicha mukammal emasligi, investitsiya kafolatlarining zaifligi va texnik ekspertizalarning cheklanganligi kabi kamchiliklar aniqlanmoqda. Shu sababli, ushbu tadqiqot DXSh asosidagi energiya loyihalarini rivojlantirishdagi zaruriyatni asoslash hamda mavjud tizimning iqtisodiy samaradorligini oshirish uchun ilmiy jihatdan yoritishga qaratilgan. Metodologiya: Mazkur tadqiqotda energetika sektorida davlat-xususiy sheriklik (DXSh) asosidagi loyihalarni rivojlantirish zaruriyatini ilmiy jihatdan asoslash va baholash uchun aralash tadqiqot yondashuvi qo’llanildi. Bunda nazariy tahlil, hujjatli m