FARG‘ONA VILOYATI SHAROITIDA ANORNI (PUNICA GRANATUML) SUG‘ORISH TARTIBOTI

Аннотация

In this article, the method of watering pomegranate varieties in the conditions of light-colored stony-gravel gray soils distributed in the Adirlik regions of Fergana region is mentioned. Key words: Pomegranate, watering, Kazakh, white grain, variety, egat, drip, return. Бугунги кунда дунёда қишлоқ хўжалиги соҳасида қўлланилаётган умумий суғориладиган ерлар 480 млн гектарни ташкил этиб, йил давомида фойдаланиладиган ерлар 41 млн. гектарни, умумий суғориладиган экин майдонлар улуши Хитойда 31,5 фоиз, Хиндистонда 27,5 фоиз, АҚШда 5 фоиз, Россияда 3,5 фоиз ва Покистонда 3,3 фоизни ташкил этади. Шунингдек, дунёнинг 9 та давлатида Аргентина, Австралия, Багладеш, Қозоғистон, 121 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025 Мянмар, Тайланд, Туркия, Ўзбекистон ва Вьетнам каби давлатларда бу кўрсаткич 1-2 фоизни ташкил этади27. Дунёда сув танқислиги сезилаётган шароитда қишлоқ хўжалиги экинларини суғоришда сувдан оқилона фойдаланиш алоҳида аҳамият касб этмоқда. Қишлоқ хўжалик экинларини сувга бўлган талабини қондириш бевосита суғоришни тўғри ташкил этиш билан боғлиқ бўлганлиги учун қишлоқ хўжалик экинларини суғориш тартиби ва меъёрини ҳисоблаш усулини такомиллаштириш муҳим масалалардан бири ҳисобланади. Дунёда сувдан оқилона фойдаланиш ва унинг қишлоқ хўжалигига боғлиқлигини ўрганиши бўйича бир қатор Исроил, Сингапур, Нидерландия, Испания, Озарбайжон, Тожикистон каби кўплаб давлатларни киритиш мумкин. Масалан, Исроил давлатида сувдан қайта фойдаланиш 87% ни ташкил этиб, қайта фойдаланилаётган сувнинг қарийб 90 фоизи қишлоқ хўжалигига йўналтирилади ва чўл худудларда озиқ-овқат махсулотлари етиштирилиб келинмоқда. Қолаверса ер шарининг учдан икки қисми сув билан қопланган бўлсада, унинг 97,5 фоизи шўр сувлар бўлиб, ишлатишга ярроқсиздир. Қолган 2,5 фоизи чучук сув ресурсларини ташкил этиб, унинг 79 фоизи абадий музликлар, 20 фоизи ер ости сувлари, 1 фоизи эса, дарё ва кўллар ҳиссасига тўғри келади28. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 4-oktyabrdagi “Fargʻona viloyatida anor yetishtirishni koʻpaytirish va sohani rivojlantirish chora- tadbirlari toʻgʻrisida”gi 791-son qarorida Fargʻona viloyatida anor yetishtiruvchi xoʻjaliklarni tashkil etish va ushbu faoliyat bilan shugʻullanuvchi xususiy sektor vakillariga koʻmaklashish, ilmiy-tadqiqot institutlari bilan hamkorlikda ilmiy ishlar olib borish, innovatsion resurs tejamkor texnologiyalar asosida anor koʻchatlari va mahsulotini yetishtirish, uni qayta ishlashni kompleks rivojlantirish, sohaning eksport salohiyatini yanada yuksaltirish hamda aholi bandligi va daromadlari darajasini oshirishga alohida eʼtibor qaratilgan. Olimlarning ta’kidlashicha 1 ta anor o‘simligi yiliga 60-65 litrgacha suv berilishi ta’kidlangan bo‘lib, 1 ta anorga bizning tadqiqotlarimizda ham egatlab va tomchilatib sug‘orishda tajriba maydonida anorni oq dona va qizil anor navlarini 27 http://www.fao.orgdocrep 28 https://waterfm.com/what-a-successful-national-water-strategy-looks-like-why-it-matters/ 122 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025 egatlab va tomchilatib sug‘orish ishlari tuproq namligi ChDNSga nisbatan 60-65-60 va 70-75-65 foiz tartiblariga rioya qilingan holda amalga oshirildi29. Bog‘dorchilik sohasida mevali daraxtlarni sug‘orish mevali daraxtlarni yoshiga qarab sug‘orish tizimini o‘rnatishga ham alohida e’tibor qaratish muhim sanaladi. Bunda katta daraxtlar qatorlari yoniga 2 qator, ko‘chatlari zich ekilgan mayda daraxt ko‘chatlari ekilgan maydonlarda esa har bir daraxt qatori yoniga 1 qator sug‘orish shlangi yotqizish tavsiya qilinadi. Sug‘orish shlangining tomizgichlari orasidagi masofa odatda 0,5-0,6 metr qilib belgilanadi, tomizgichlar daraxt tanasidan 30 sm masofada joylashtiriladi. Bunda har bir tomizgichning suv sarfi 2-4 l/soatga teng bo‘ladi. Z.A.Artukmetov, H.Sh.Sheraliyevlarning ta’kidlashicha anor o‘simligi odatda, tuproq iqlim sharoiti va yetishtirilayotgan hudud iqlim sharoitidan kelib chiqqan holda vegetativ davrida 12-marta ayrim joylarda esa 15 martagacha sugʻoriladi. Aprelda 1-marta, may va iyun oylarida 2-marta, iyul va avgust oylarida 3-marta va sentyabrda 1-marta суғориш лозимлигини таъкидлаб ўтишган [1]. Anor navlarining sugʻorish darajasining samaradorligi va sugʻorishni vaqti va intervalining hosilga taʼsiri haqida kam hisobot va axborotlar mavjud. Dala tajribalari 2021-2022 yillarda Farg‘ona viloyati adirlik mintaqalarida tarqalgan och tusli tosh shag‘alli bo‘z tuproqlar sharoitida anorni mahalliy navlari “Oq dona” va Qozoqi navini adirlik tuproqlari sharoitida oqar suvlar bilan agatlab va tomchilatib sug‘orish bo‘yicha tajriba tizimi shakllantirildi va dala tadqiqotlari olib borildi[2]. An’anaviy sirtdan sug‘orish (havzalar, joyaklar va h.k.) usullarida suvdan foydalanish samaradorligi pastligi bilan ajralib turadi, hatto yaxshi boshqaruv ostida ham 50% dan oshmaydi. Bundan tashqari, suvni ishlatish uchun talab qilinadigan is