EMOTSIONAL INTELLEKT VA UNING KUNDALIK HAYOTDAGI AHAMIYATI

Аннотация

В статье рассматривается понятие эмоционального интеллекта, его основные компоненты и практическое значение в повседневной жизни. Анализируется влияние эмоционального интеллекта на межличностные отношения, принятие решений, управление стрессом и профессиональное развитие на основе современных психологических исследований. Также рассматривается его влияние на личное благополучие и социальную гармонию. Ключевые слова: эмоциональный интеллект, эмоциональная регуляция, социальная осведомлённость, самосознание, принятие решений, стресс, эмпатия, коммуникация Inson intellekti haqida so‘z borganda, ko‘pincha faqat analitik va mantiqiy fikrlash, muammolarni hal qilish yoki umumiy aql darajasi (IQ) nazarda tutiladi. 655 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Ammo so‘nggi o‘n yilliklar davomida psixologik fanlar taraqqiyoti shuni ko‘rsatmoqdaki, inson muvaffaqiyatining muhim omillaridan biri bu — emotsional intellekt (EI) hisoblanadi. Ushbu tushuncha ilk bor 1990-yilda Piter Salovey va Jon Mayer tomonidan ilmiy muomalaga kiritilgan bo‘lib, keyinchalik Daniel Goleman tomonidan ommaboplashtirilgan va keng tadqiq qilingan1. Emotsional intellekt insonning o‘z hissiyotlarini anglash, boshqarish, ularga nisbatan ongli munosabatda bo‘lish va boshqa odamlarning his-tuyg‘ularini to‘g‘ri idrok etish qobiliyatini bildiradi. Boshqacha aytganda, bu insonning o‘zini va boshqalarni hissiy jihatdan tushunish va bu tushunishga asoslangan xatti-harakat qilish qobiliyatidir2. Goleman ta’kidlaganidek, emotsional intellekt nafaqat shaxsiy farovonlikni, balki professional muvaffaqiyatni ham belgilovchi asosiy psixologik ko‘rsatkichlardan biridir3. Zamonaviy jamiyatda inson faqat bilim va ko‘nikmalar asosida baholanmaydi. Shaxslararo munosabatlar, muloqot madaniyati, stressga bardoshlilik, qaror qabul qilishdagi muvozanat kabi jihatlar hayotda muvaffaqiyatga erishish uchun zarur bo‘lgan omillardir. Aynan emotsional intellekt ana shu omillarni shakllantiradi va ularni uyg‘unlashtirishda asosiy vosita sifatida xizmat qiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, emotsional intellekti yuqori bo‘lgan shaxslar stressni samarali boshqaradi, o‘zlarining va boshqalarning hissiyotlarini anglab, murosali va konstruktiv munosabatlarga erishadi4. Bunday shaxslar odatda kuchli ijtimoiy aloqalarga ega bo‘ladi, kasbiy faoliyatda muvaffaqiyat qozonadi va hayotdan yuqori darajada qoniqish hosil qiladi. Shuningdek, emotsional intellekt bolalikdan boshlab shakllanadi va bu jarayonda oila, maktab, ijtimoiy muhit, ommaviy axborot vositalari va hatto madaniyat ham faol ishtirok etadi5. Bu esa uni rivojlantirish mumkin bo‘lgan psixologik qobiliyat sifatida ko‘rib chiqishga asos beradi. Ushbu maqolada emotsional intellektning nazariy asoslari, uning tarkibiy qismlari, kundalik hayotdagi amaliy funksiyalari hamda shaxsiy va kasbiy muvaffaqiyatdagi o‘rni 1 Salovey, P., & Mayer, J. D. (1990). Emotional intelligence. Imagination, Cognition and Personality, 9(3), 185– 211. 2 Mayer, J. D., Caruso, D. R., & Salovey, P. (2004). Emotional Intelligence: Theory, Findings, and Implications. Psychological Inquiry, 15(3), 197–215. 3 Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. New York: Bantam Books. 4 Schutte, N. S., Malouff, J. M., & Bhullar, N. (2007). Emotional intelligence and interpersonal relations. Journal of Social Psychology, 147(1), 41–59. 5 Bar-On, R. (2006). The Bar-On model of emotional-social intelligence (ESI). Psicothema, 18(Suppl.), 13–25. 656 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 atroflicha tahlil qilinadi. Shuningdek, emotsional intellekt darajasini oshirishga xizmat qiluvchi psixologik yondashuvlar va trening metodlari ham ko‘rib chiqiladi. 1. Emotsional intellektning ilmiy asoslari va asosiy komponentlari Emotsional intellekt (EI) insonning hissiy jarayonlarini ongli tarzda anglash, ularni boshqarish va bu asosda o‘zini va boshqalarni samarali idrok qilish qobiliyatidir. Salovey va Mayer emotsional intellektni to‘rt asosiy qobiliyatga ajratganlar: O‘z emotsiyalarini anglash (emotional perception); Emotsiyalar orqali fikrlashni rag‘batlantirish; Hissiy bilimlarni tushunish va tahlil qilish; Emotsiyalarni boshqarish va ulardan foydalanish6. Daniel Goleman esa EI’ni beshta asosiy komponentga ajratadi: 1. O‘zini anglash (self-awareness) – shaxs o‘z his-tuyg‘ularini tan oladi va ularning sababini tushunadi; 2. O‘zini boshqarish (self-regulation) – impulsiv his-tuyg‘ularni nazorat qilish, salbiy emotsiyalarni konstruktiv yo‘nalishga burish; 3. Ichki motivatsiya (intrinsic motivation) – o‘zini mukofotlashga emas, balki maqsad sari rag‘batlantirish; 4. Empatiya (empathy) – boshqalarning hissiy holatini idrok etish va ularni inobatga olish; 5. Ijtimoiy ko‘nikmalar (social skills) – muloqot qilish, jamoada ishlash, moja