YALPI TALABNI BOSHQARISH VA IQTISODIYOTNI BARQARORLASHTIRISHDA FISKAL SIYOSATNING ROLI

Аннотация

Ushbu maqolada yalpi talabni boshqarish va iqtisodiyotni barqarorlashtirishda fiskal siyosatning roli tahlil qilinadi. Maqolada moliya siyosati orqali iqtisodiy o‘sish va inflyatsiyaga qanday ta’sir ko‘rsatilishi, davlat xarajatlari va soliqlarning yalpi talabga ta’siri grafiklar yordamida izohlanadi. Shuningdek, hozirgi fiskal mexanizmlar samaradorligi va kelajakdagi imkoniyatlari ham muhokama qilinadi. Kalit so‘zlar: Fiskal siyosat, iqtisodiyotni boshqarish, yalpi talab, barqarorlik, inflyatsiya, davlat byudjeti, soliq tizimi, iqtisodiy o‘sish, ish o‘rinlari, jamiyat tengligi, iqtisodiy inqiroz, iqtisodiy barqarorlik, fiskal mexanizmlar. Kirish. Hozirgi global iqtisodiy sharoitda mamlakatlar oldida turgan eng muhim vazifalardan biri – iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va aholi farovonligini oshirishdir. Bu jarayonda fiskal siyosat – ya’ni davlat byudjeti va soliq tizimi orqali iqtisodiyotni boshqarish – alohida o‘rin tutadi. Fiskal siyosat yordamida iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlash, yangi ish o‘rinlarini yaratish hamda jamiyatda tenglikni ta’minlash mumkin. Uning samaradorligi esa, asosan, davlat o‘z mablag‘larini qanday taqsimlashi va xarajatlarni qanday boshqarishiga bog‘liq. Shu sababli, iqtisodiy inqirozlar, inflyatsiya yoki boshqa iqtisodiy muammolar yuzaga kelganida, ko‘plab davlatlar fiskal siyosatga tayanib, iqtisodiy barqarorlikni saqlab qolishga harakat qiladilar. 34 Ushbu maqolada fiskal siyosatning iqtisodiy barqarorlik va rivojlanishga qanday ta’sir ko‘rsatayotgani tahlil qilinadi. Shuningdek, hozirgi fiskal mexanizmlar, ularning samaradorligi va kelajakdagi imkoniyatlari haqida fikr yuritiladi. Metodologiya. Yalpi talab - bu iqtisodiyotdagi tovarlar va xizmatlarga bo‘lgan umumiy talabni ifodalovchi makroiqtisodiy tushuncha. U ko‘pincha iqtisodiy farovonlik yoki o‘sish o‘lchovi sifatida ishlatiladi. Ham fiskal siyosat, ham pul-kredit siyosati yalpi talabga ta’sir qilishi mumkin. Fiskal siyosat davlat xarajatlari va soliqqa tortishdagi o‘zgarishlar orqali yalpi talabga ta’sir qiladi. Bu omillar bandlik va uy xo‘jaliklarining daromadlariga ta’sir qiladi, keyin esa iste’mol xarajatlari va investitsiyalarga ta'’ir qiladi. Yalpi talab formulasi Pul-kredit va fiskal siyosat yalpi talabga (AD) qanday ta’sir qilishini tushunish uchun uning qanday hisoblanishini bilish muhim: AD = C + I + G + (X − M) Bu yerda: C = Iste'molchining tovarlar va xizmatlarga sarflagan xarajatlari I = Tadbirkorlik kapitaliga investitsiya xarajatlari G = Davlat tovarlari va xizmatlariga davlat xarajatlari X = Eksport M = Import Fiskal siyosat davlat xarajatlari va soliq stavkalarini belgilaydi. Odatda retsessiya yoki bandlik zarbalariga javoban amalga oshiriladigan kengaytiruvchi fiskal siyosat infratuzilma, ta’lim va ishsizlik nafaqalari kabi sohalarda davlat xarajatlarini oshiradi. Keyns iqtisodiga ko‘ra, bu dasturlar davlat xizmatchilari va rag‘batlantirilgan sanoat bilan shug‘ullanuvchi odamlarning bandligini barqarorlashtirish orqali yalpi talabning salbiy siljishining oldini oladi. Nazariya shundan iboratki, kengaytirilgan ishsizlik nafaqalari turg‘unlik davrida ishsiz qolgan shaxslarning iste’moli va sarmoyasini barqarorlashtirishga yordam beradi. Xuddi shunday, qisqaruvchi fiskal siyosat davlat xarajatlari va suveren qarzni kamaytirishi yoki tez inflyatsiya va aktivlar pufakchalari tufayli nazoratdan tashqari o‘sishni to‘g‘irlashi mumkin. Yalpi talab formulasiga nisbatan fiskal siyosat davlat xarajatlari elementiga bevosita ta’sir qiladi va iste’mol va investitsiya elementlariga bilvosita ta’sir qiladi. 35 1-rasm. Fiskal siyosat1 Grafiklar iqtisodiyotdagi yalpi talab (Aggregate Demand, AD) va yalpi taklif (Aggregate Supply, AS) munosabatlarini ko‘rsatadi. Bu munosabatlar orqali fiskal siyosatining iqtisodiy o‘sish va narx darajasiga qanday ta’sir qilishi tushuntiriladi. Koordinate o‘qlari haqida: - OX o‘qi (gorizontal o‘q): Real yalpi ichki mahsulot (Real GDP per year) ya’ni joriy yilda ishlab chiqarilgan tovar va xizmatlarning umumiy qiymati. - OY o‘qi (vertikal o‘q): Narx darajasi (Price Level) — iqtisodiyotdagi umumiy narxlar darajasi. Grafikdagi belgilar va ularning ma’nosi: - AD (Aggregate Demand) — Yalpi talab egri chizig‘i. Bu iqtisodiyotdagi barcha iste’molchilar, korxonalar, hukumat va xorijiy talablarning umumiy xarid qilish qobiliyatini ko‘rsatadi. - AD1 — dastlabki yalpi talab darajasi. - AD2 — fiskal siyosatining ta’siri natijasida o‘zgargan yalpi talab darajasi. - LRAS (Long-Run Aggregate Supply) — Uzoq muddatli yalpi taklif egri chizig‘i. Bu iqtisodiyotning uzoq muddatda ishlab chiqarish salohiyatini ifodalaydi. U vertikal chiziq sifatida ko‘rsatilgan, chunki uzoq muddatda ishlab chiqarish miqdori narx darajasidan mustaqil bo‘ladi. 1 https://textimgs.s3.amazonaws.com/boundless-economics/expansionary-fiscal-policy.jpe 36 - SRAS (Short-Run Aggregate Supply) — Qisqa muddatli yalpi taklif egri chizig‘i. Bu narx darajasi o‘zgarishiga nisbatan ishlab chiqarish darajasining qanday o‘zgarishini ko‘rsatad