CHET TILINI BAHOLASHDA KOMMUNIKATIV YONDASHUVNING O‘RNI

Аннотация

Ushbu tezisda chet tilini baholash jarayonida kommunikativ yondashuvning o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. An’anaviy test uslublaridan farqli o‘laroq, kommunikativ yondashuv o‘quvchining tilni real hayotiy vaziyatlarda qanday qo‘llay olishini aniqlashga yo‘naltirilgan. Tezisda CEFR (Umumiy Yevropa til kompetensiyalari doirasi) hamda xalqaro baholash tizimlaridagi kommunikativ mezonlar yoritilib, baholashning interaktiv, kontekstual va funktsional jihatlariga e’tibor qaratiladi. Shuningdek, zamonaviy baholash vositalarida (og‘zaki suhbat, yozma topshiriqlar, rolli o‘yinlar, portfoliolar) kommunikativ ko‘nikmalarni aniqlashdagi samaradorlik misollar bilan ko‘rsatib beriladi. Kalit so‘zlar: kommunikativ yondashuv, baholash mezonlari, CEFR, til ko‘nikmalari, test uslublari, autentik topshiriqlar, xalqaro standartlar, tilni egallash darajasi. XXI asrda chet tilini o‘rganish va uni samarali baholash jarayonlari butunlay yangi bosqichga ko‘tarildi. Ayniqsa, kommunikativ yondashuvning o‘quv jarayoniga keng joriy etilishi baholash metodikasiga ham ta’sir ko‘rsatdi. Endilikda baholash faqat grammatik bilimlar va lug‘at boyligini aniqlash bilan cheklanmay, balki o‘quvchining tilni qanday tushunishi, qo‘llashi va real vaziyatlarda muloqotga kirisha olish darajasini ham qamrab olmoqda. Kommunikativ yondashuvda asosiy e’tibor tilni vosita sifatida ishlatishga, ya’ni o‘quvchining to‘g‘ri muloqot qilish ko‘nikmalariga qaratiladi. Shu bois, baholashda ham real hayotiy topshiriqlarga asoslangan yondashuvlar ustuvor bo‘lmoqda. Misol uchun, CEFR (Common European Framework of Reference) tizimida til o‘rganuvchilarning to‘rtta asosiy kompetensiyasi: tinglab tushunish, o‘qib tushunish, 128 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025 og‘zaki nutq va yozma ifoda aniqlanadi. Bu esa, har bir ko‘nikma uchun kommunikativ vazifalarga asoslangan baholash usullarini ishlab chiqishni talab qiladi. Baholashning kommunikativ xususiyatiga ega bo‘lgan turlari qatoriga quyidagilar kiradi: 1. Og‘zaki suhbatlar (Oral Interviews) - Ta’rifi: Bu baholash shakli o‘quvchi va baholovchi (odatda o‘qituvchi yoki imtihon oluvchi) o‘rtasida yuzma-yuz muloqot tarzida o‘tkaziladi. Maqsad — o‘quvchining og‘zaki muloqotga kirishish layoqatini aniqlash. Baholanadigan jihatlar: Spontanlik: O‘quvchi oldindan tayyorlanmagan holda savollarga javob bera oladimi? Talaffuz va intonatsiya: To‘g‘ri talaffuz, urg‘u va gap ohangi saqlanadimi? Interaktivlik: Muloqotni davom ettirish, savolga savol bilan javob qaytarish, fikr almashishga tayyorlik darajasi. Afzalliklari: Real va tabiiy muloqotga yaqin. O‘quvchining fikrlash tezligi, muloqotdagi moslashuvchanligi baholanadi. Tilni kommunikativ kontekstda ishlatish qobiliyatini ochib beradi. Kamchiliklari: Baholashda subyektivlik xavfi mavjud. Har bir o‘quvchiga teng vaqt ajratish amaliy jihatdan murakkab. 2. Rolli o‘yinlar (Role-Plays) - Ta’rifi:O‘quvchilarga ma’lum bir hayotiy vaziyat (masalan, mehmonxonada xonani bron qilish, do‘konda xarid qilish, shikoyat bildirish) beriladi va ular shu vaziyatda o‘z rollarini ijro etishadi. Baholanadigan jihatlar: Til birliklarini tanlay olish: Holatga mos so‘z va iboralarni ishlata oladimi? Muloqot strategiyalari: Gapni davom ettirish, tushunmaslik holatida aniqlik kiritish, norozilik yoki iltimos bildirishi. Moslashuvchanlik: Yangi sharoitlarga tez javob qaytara olish. Afzalliklari: O‘quvchilarni faol ishtirokga jalb qiladi. Motivatsiyani oshiradi, stresssiz o‘rganish muhitini yaratadi. Reallikka yaqin kommunikatsion vazifalar orqali o‘zlashtirilgan bilimlarni amalda qo‘llash imkonini beradi. Kamchiliklari: Barcha rollar teng darajada murakkab bo‘lmasligi mumkin. Guruhdagi passiv ishtirokchilarni baholash qiyin. 129 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025 3. Yozma topshiriqlar (Writing Tasks) - Ta’rifi: O‘quvchilarga yozma ravishda fikr bildirish, ma’lumot yetkazish yoki shaxsiy munosabatni ifodalash topshiriqlari beriladi (maktub, insholar, maqolalar, topshiriqqa asoslangan matnlar va h.k.). Baholanadigan jihatlar: Mazmun va tuzilma: Fikrlar aniq va mantiqiy bayon etilganmi? Til vositalaridan foydalanish: Grammatik to‘g‘rilik, lug‘aviy boylik. Stil: Rasmiy/norasmiy yozuvga moslik. Imloviy va punktuatsion xatolar. Afzalliklari: O‘quvchining yozma fikr ifodalash qobiliyati chuqur tahlil qilinadi. Har xil kontekstda yozish ko‘nikmalari rivojlanadi. Imtihonlarda asosiy mezonlardan biri hisoblanadi (masalan, IELTS Writing). Kamchiliklari: Har doim ham o‘quvchining real bilimini aks ettirmasligi mumkin (ko‘chirish, tayyor matnlar yodlash). Ko‘p vaqt va resurs talab qiladi (tuzatish, baholash). 4. Portfoliolar - Ta’rifi: O‘quvchining ma’lum vaqt davomida bajargan ishlar to‘plami — yozma matnlar, loyihalar, og‘zaki nutq yozuvlari, o‘z-o‘zini baholash varaqlari va h.k. Baholanadigan jihatlar: Rivojlanish: Vaqt o‘tishi bilan til ko‘nikmalaridagi o‘sish. Refleksiya: O‘quvchining