Рукопись «Раби уль-Аброр» Махмуда Замахшари и ее ташкентские копии

Аннотация

Each nation has a scientific and spiritual heritage, including their exhortation, edification, verses and stories reflected in manuscripts. In recent years, there has been growing interest in scientific and spiritual heritage, ancient manuscripts and works that are important for study, research and 80 SHA RQ MA SH’ A LI promotion. Finding, studying and publishing manuscripts is one of the most actual problems today, especially manuscripts dating back to the IXth-XIIth centuries, written on the territory of today's Central Asia. Many of the popular works of various fields saturated with Islamic ideology were created at the same time. One of these works is the manuscripts “Rabi-ul-abrar and nusus-ul-ahbar” (“Spring of good people and expressed messages”) by the ancient Khorezm scholar Mahmoud Zamakhshari. The article provides information and determination of the structural differences between the existing chapters of two copies of this manuscript in Arabic stored in the funds of the Institute of Oriental Studies of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan and the Muslim Administration of Uzbekistan. The article also discusses the importance of the work of Rabi-ul-abrar and nusus-ul-ahbara at the present stage of ethics. This work is fundamentally different from other works of the scholar Mahmoud Zamahshari and is a collection of works covering all natural, social, political and spiritual events in society. Another aspect of the work is that the scholar classified this work by summing up the words of the prophets and his associates, caliphs, emirs, monks and contemporaries. Keywords and expressions: manuscript, renessance, Rabiy гl-abrаr, Al-Kashshаf, scientific heritage, index, classification. Мақсад ва вазифалар: Бугунги кунда мамлакатимизда буюк аждодлар, алломалар ва файласуфларнинг бой илмий-мероси, уларнинг асарларига бўлган қизиқиш, уларни тадқиқ қилиш ва кенг жамоатчиликка етказиш долзарб вазифалардан бири бўлмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан 2017 йил 24 май куни “Қадимий ёзма манбаларни сақлаш, тадқиқ ва тарғиб қилиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғ- рисида”ги1 Қарорининг тасдиқланиши буюк алломаларимизнинг қадимий қўлёзма асарла- рини чуқур ўрганишга, дунёга танитишга ва уларни тадқиқ қилишга имконият эшикларини янада кенг очиб берди. Буюк аждодларимизнинг бой илмий ва маънавий мероси ҳисобланган қўлёзма асарла- рига бўлган қизиқишларини ошириш, қолаверса тарихдаги ўлмас ва ўчмас илмий меросни келажак авлодга етказиш, улар тўғрисида маълумот бериш, шунингдек уларни тадқиқ қилиш орқали илмий-маънавий меросимиз ривожига муносиб ҳисса қўшиш биз учун муҳим бўлган вазифалардан ҳисобланади. Ушбу мақолада буюк ватандошимиз, дунёга машҳур олим Махмуд Замахшарийнинг “Робийъ ул-аброр ва нусус ул-ахбор” асарининг Тошкент қўлёзмалари юзасидан фикр юритилади. Усуллар: Қўлёзмаларнинг ёзилган саналарини аниқлаш, атрибуция (асарнинг муаллифи, яратилиш вақти ва ўрнини аниқлаштириш), интерполяция (ҳошия ёзувлари), конъектура, нусхалар таснифини аниқлаш. Натижалар ва мулоҳаза: Махмуд Замахшарий жаҳон тамаддунига муносиб қисса қўшиб, “Фахру Хоразм”, “Жоруллоҳ”, “Устоз ул-араб ва-л-ажам” каби тахаллусларни олган. Буюк аллома келажак авлод учун бир нечта фан соҳаларига оид кўплаб асарлар, девонлар, тафсирлар ёзиб қолдирган. Ироқлик машҳур олим профессор Фозил Солиҳ ас-Самарийнинг Махмуд Замахшарий фаннинг турли соҳаларига оид эллик олтита2 асарларини нома-ном санаб ўтган. Алломанинг Қуръон Каримнинг тафсирига, илоҳиётга, грамматикага, фалса- фага, адабиётга, ахлоққа, географияга оид асарлари шулар жумласидандир. 1 http://lex.uz/docs/3211987 2 Fozil Solih As-Samariy يرشخمزلا دنع ةيوغللاو ةيوحنلا تاساردلا. Bag’dod. 1971 yil. [Fazil Saleh Al-Samari. “ ةيوحنلا تاساردلا يرشخمزلا دنع ةيوغللاو” - Baghdad. 1971.] 81 SHA RQ MA SH’ A LI Ҳозирга қадар бир қанча ўзбек олимлари томонидан алломанинг ҳаёт ижодига, илмий меросига оид айниқса унинг тилшуносликка оид асарлари юзасидан докторлик ва номзод- лик диссертациялари ҳимоя қилинган, бундан ташқари монографиялар, илмий мақолалар, рисолалар нашр эттирилган. Шу боис биз алломанинг ҳали тўлалигича ўрганилмаган, фа- қатгина умумий маълумот бериш билан кифояланган “Робийъ ул-аброр ва нусус ул-ахбор” асари ва унинг Тошкентдаги қўлёзмалари тўғрисида маълумот беришга ҳаракат қиламиз. Мазкур асарнинг Тошкент қўлёзмаларидан ташқари хориж мамлакатларида ҳам сақла- наётган нусхалари мавжуд бўлиб, улар Боғдод, Лейдин, Берлин, Истанбул, Париж, Лейп- цик, Лондон, Манчестир, Машҳад, Ромбур каби шаҳарлар кутубхоналарида сақланади. Ўзбекистонда Бухоро нусхаси ҳам мавжуд бўлиб, у Абу Али Ибн Сино номидаги Бухоро вилояти Ахборот-кутубхона марказининг шарқ фондида сақланади. “Робийъ ул-аброр” асарини ироқлик доктор Салим ан-Наъиймий томонидан 1976 йил Бағдодда танқидий нашрини тўлиқ тўрт жилдда чиқарган. Айни мазкур нашр бугунги кунда Халқаро Ислом Академияси манбалар хазинасида мавжуд1. Асарни яна бир ливанлик олим Абдул Амир Муҳанна 1992 йили Байрутда т