Роль иносказания и контраста в структуре древнетюркских пословиц

Аннотация

One of the unique genres of folklore is the proverb. The proverbs are examples of a brief, polished work that is based on the experiences of a nation over many centuries. It would take years for a public opinion to be proverbial, and it would be compact. It is also important that the idea you want to quote is conclusive. Because not every single thought is a proverb. To be proverbial, an event must be judged and summarized. Articles written in large volumes to date have been published in the “Devonu Lughati-t-Turk”, a work of the 11th century linguist and folklore scholar Mahmud Kashgari. In the work proverbs are used to 46 SHA RQ MA SH’ A LI express the meaning and meaning of a Turkic word. The author uses about three hundred proverbs in his work, some of which are repeated and some come in abbreviated form. Ancient Turkic proverbs have their own structure. In their structure, along with fiction, language phenomena and style are different. Especially, the combination of language and art plays an important role in influencing the meaning of the article. The allegory and confusion among such visual aids is found in many of the ancient Turkic proverbs. This article explores the role of these two events in ancient Turkic proverbs and their impact on the meaning of the article. Keywords and expressions: folklore, proverb, Mahmud Kashgari, “Devonu Lughati-t-Turk”, allegory, the art of contrasting. Кириш. Ҳозирги кунга қадар яратилган адабиётларда ўзбек халқ мақолларининг пайдо бўлиш жараёни хусусида шундай фикр билдирилади: «Халқнинг қалбида ибратли фикр, ҳаёт ҳақидаги хулосалар пишиб, етилиб турган бўлади. Кўпни кўрган, зукко ва гапга чечан бир одам уни бир неча сўз воситасида юзага чиқаради. Шу тариқа мақол пайдо бўлади, – деб изоҳлайди. Ҳақиқатан ҳам, аслида аввал оғзаки нутқда пайдо бўлувчи мақоллар оғзаки нутқимизда кенг қўлланилади. Улар нутқимизни ихчам ва равон, теран ва мазмунли баён қилишга ёрдам беради»1. Қадимги халқ мақолларининг пайдо бўлиши тўғрисида мутахассис олимлар турлича фикр- ларни билдирганлар. Жумладар, профессор Қ.Содиқов қадимги туркий мақолларнинг пайдо бўлиши тўғрисида қуйидагиларни айтиб ўтади: «Қадимги туркий мақолларнинг яратилган даври аниқ эмас. Машҳур алломаларимиз уларни минг йил бурун қоғозга туширган бўлса-да, ушбу мақоллар асрлар қаърига илдиз отган. Уларнинг баъзиларида яратилган даврининг илдизларини ҳам сезамиз. Жумладан, «Савобли ишлар қилувчи киши бурхон билан баробар, Диёнатсиз киши мис танга билан баробар» мақоли буддизм муҳитида яратилгани тайин. Мақолда келган «бурхон» – буддизм динида буддадир. Ушбу мақолда «ҳайрли ишлар қилувчи инсон будда билан баробардир, диёнатсиз кишининг эса қадри йўқдир», деган маъно мужассамлашган. Ёки «Фазилатли киши жавоҳирга тенгдир, фазилатсиз киши этик ичидаги патакка тенгдир» мақоли ҳам айни муҳитнинг ҳосили. Бунинг сабаби, буддизмда учлик: будда, унинг таълимоти ва жамоа муқаддас саналган»2. Кўринадики, мақолларда келган айрим сўз ва атамалар қадим туркларнинг ишонч-эътиқодларида қўлланилса, уларнинг яратилган даврини ўша муҳитга боғласа бўлади. Аммо шуни ҳам айтиш керак-ки, бундай сўзлар ҳар доим ҳам мақолларда қўлланавермайди. Асосий қисм. Мақолларнинг халқ ҳаёти билан чамбарчас боғлиқлиги уларнинг миллий ўзига хослигини, айни пайтда, умумбашарий характерини белгилаб беради. Бу икки жиҳат қадимги турк халқ мақолларининг тематикасида, воқеликни акс эттириш тарзида, бадиий- тасвирий воситаларида ва ниҳоят, тилда ўз ифодасини топган. Мутахассисларнинг фикрича, мақоллар асрлар оша янгиланиб турган. Ҳар бир даврнинг ўз мақоли амалда бўлган. Жумладан, ўрта асрларда, зулмкор золимлар зулмидан келиб чиққан мақоллар ҳам учрайди. Масалан: «Камбағалнинг оғзи ошга етганда, бурни қонайди», «Амир- нинг ошидан фақирнинг мушти яхши», «Ҳолвани хоким ер, калтакни етим ер», «Қийшиқ арава йўл бузар, Қози, мулла эл бузар» каби3. Профессор Қ.Содиқов халқ мақолларига қуйидагича таъриф беради: «Мақол – халқнинг юз йил кузатиб, бир айтган сўзи. Уларда халқнинг фалсафий мушоҳадаси, олам, ҳаёт ва жамият ҳақидаги қарашлари, уларга муносабати акс этган. Мақолнинг қудрати – у кишини тарбиялайди, 1 Qoʼshoqov M. Soʼz koʼrki maqol (Word citation is proverb). – Toshkent, 1963. – B. 4. 2 Sodiqov Q. Turkiy yozma yodgorliklar tili: adabiy tilning yuzaga keligi va tiklanishi (Language of Turkish written monuments: the emergence and revival of literary language). – Toshkent. 2006. – B. 78. 3 Oʼzbek xalq ogʼzaki poetik ijodi (Folklore). Toshkent. Oʼqituvchi. 1980. – B. 110-111. 47 SHA RQ MA SH’ A LI ҳаётнинг паст-баланди, оқ-қораси ҳақида сабоқ беради. Ота сўзларида бор нарсага парда ортидан қараш, нокаснинг айбини яшириш, хушомад, кўзбўямачилик тушунчаси йўқ. Улар кишини тетик ва иродали қилади, ҳаётга тўғри кўз билан қарашни ўргатади. Халқнинг бу доно фикрлари лўнда ва аниқ жумлаларда берилиши билан ҳам ажралиб туради. Мақоллар услубий ва бадиий жиҳатдан мукаммал бўлиб, халқ бадиий тафаккурининг олий маҳсулидир. ... Мақол киши нутқининг безагидир. Мақолни ўрнида ишлата