Проблемы определения объекта материального права

Аннотация

as a result of the development of economic relations in the scope of civil turnover, the number of not only traditional tangible, but also intangible objects, includ- ing property rights, is growing, and taking into account the effectiveness of the protection system provided, it be- comes a matter of discussion to extend the proprietary legal regimes to these objects. In the framework of this article, issues related to the recognition of property rights as objects of property rights are critically analyzed and the position on the inappropriateness of applying property rights to them is substantiated. Keywords: property, incorporeal property, property law, property right, property rights, intellectual property, corporate rights, information resources. Фуқаролик ҳуқуқи объектлари ичида ашёлар алоҳида ўрин эгаллайди. Бошқа фуқаролик ҳуқуқи объектларига нисбатан ашёлар аксарият фуқаролик- ҳуқуқий муносабатларни вужудга келтирувчи объектлар сирасига киради. Албатта, бу борада ашёвий-ҳуқуқий муносабатлар мазкур рўйхатнинг энг олди қаторида эътироф этилади. Ашёвий ҳуқуқнинг объекти бўлган ашё – унинг дастлабки ва бевосита номидан келиб чиқадиган 45 2019 №4 ♦ ЎЗБЕКИСТОН ҚОНУНЧИЛИГИ ТАҲЛИЛИ ♦ UZBEK LAW REVIEW ♦ ОБЗОР ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА УЗБЕКИСТАНА ЎЗБЕКИСТОН ҚОНУНЧИЛИГИ ТАҲЛИЛИ ♦ UZBEK LAW REVIEW ♦ ОБЗОР ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА УЗБЕКИСТАНА бирламчи ва асосий белгиларидан бири ҳисобланади. бемалол юридик факт сифатида кўрилиши мумкин ва Қолаверса, мазкур ҳолат ашёвий ҳуқуқлар тўғрисидаги шу маънода юридик фактлар [6; 74-c] назариясида ҳам тасаввурни бироз бўлса ҳам ойдинлаштиришга хизмат ўз ўрнига эга бўлади. қилади. Маълумки, res corporalеs (жисмли ашёлар – Аксарият мамлакатларнинг фуқаролик лот.), шунингдек res incorporales quae iure consistunt қонунчилигида, хусусан Ўзбекистон Республикаси (ҳуқуқда ўз аксини топган жисмсиз ашёлар – лот.) ФКда ҳам мулкий ҳуқуқлар тўғридан-тўғри фуқаролик терминларини ажратган Рим ҳуқуқида ҳам ашё (res) ҳуқуқи объектлари рўйхатига киритилган. Ўз навбатида сўзи жуда кенг маънода талқин этилганлиги туфайли мулкий ҳуқуқлар объектларига ашёвий ҳуқуқлар ҳам ашё тушунчаси билан ҳуқуқ объекти тушунчаси киради. Мамлакатимиз фуқаролик қонунчилигида айнанлаштирилган. Таъкидлаш лозимки, Рим ҳуқуқи айнан шундай мазмундаги ҳуқуқларга асосланган тадқиқотчилари res corporalеsни турлича баҳолашган. конструкциялар мавжуд. ФК 482-моддасига кўра, бино, Бу борада проф. В.А.Краснокутский томонидан иншоот ёки бошқа кўчмас мулкни сотиб олувчисига билдирилган қуйидаги нуқтаи назарни анъанавий деб бундай кўчмас мулкка эгалик ҳуқуқини топшириш қабул қилиш мумкин: “Ашёларни жисмли ва жисмсиз билан бир вақтда ушбу кўчмас мулк жойлашган ва турларга бўла туриб, Гай жисмга оид бўлмаган ундан фойдаланиш учун зарур бўлган ер ашёларни ташқи дунё предметлари маъносида эмас, участкасининг муайян қисмига бўлган ҳуқуқлар ҳам балки айнан ҳуқуқ сифатида тушунган” [12; 148-c]. топширилади. Бунда ер участкасини топшириш ўз- Проф. В.К.Райхер жаҳон фуқаролик-ҳуқуқий ўзидан эмас, балки шу ер участкасида жойлашган тизимларини таҳлили асосида ҳуқуқий эгаликнинг кўчмас мулкка нисбатан мулк ҳуқуқи билан биргаликда универсал объекти сифатида “ашё” ғояси амалга оширилиши зарур. Ер участкасига нисбатан институционал тизимда кўзга кўринарли роль ўйнайди, бўлган мазкур ҳуқуқ мустақил объект ҳисобланмайди, деб таъкидлаган эди [10; 282-c]. Ўз навбатида балки кўчмас мулкни ўзига хос ноашёвий мансублиги, институционал тизимнинг ушбу ғояси роман алоқадорлиги ҳисобланади. Аммо, ушбу ҳуқуқнинг мамлакатлари бўлган Франция ва Италия қонун мустақил эмаслиги, бирор-бир тарзда уни ҳуқуқ чиқарувчилари ҳамда corporeal ва incorporeal property объекти сифатида тан олинишига нисбатан шубҳа, [1; 113-c] тушунчаларини ажратадиган инглиз гумонлар туғилишига сабаб бўла олмайди, чунки юристлари томонидан ўзлаштириб олинган. Миллий “мансублиги” тушунчаси уни ҳуқуқ объектилигини цивилистикамизда ашё тушунчасига нисбатан назарда тутади. Ушбу фикрларни кўчмас мулкка анъанавий res corporalеs нуқтаи назаридан нисбатан мулк ҳуқуқи ўтиши билан бирга бир ёндашилади. Хусусан, академик Х.Раҳмонқуловнинг субъектдан бошқа субъектга ўтадиган - сервитут фикрича, ашё деганда инсоннинг муайян ҳуқуқларига нисбатан ҳам билдириш мумкин (ФК 173- эҳтиёжларини таъминлашга қаратилган, фуқаролик модда). Бундан ташқари, қонунчиликда назарда ҳуқуқий муносабатларнинг объекти сифатида тутилган ҳолларда, ижара ҳуқуқлари ҳам юридик шахс муомалада қатнашувчи табиий хусусиятларга эга устав фондига улуш сифатида киритилиши мумкин. бўлган ва инсон томонидан яратилган моддий Фақатгина асосий ашёвий ҳуқуқ ҳисобланган мулк неъматлар тушунилади [11; 13-c]. ҳуқуқини бу рўйхатга кирита олмаймиз, чунки у мулк Таъкидлаш лозимки, юридик фикр ҳуқуқи ўрнатилган мол-мулк билан тенглаштирилади. ривожланишининг муайян босқичида ҳуқуқларни ашё Ашёларни бегоналаштириш тўғрисида сўз сифатида тан олиниши зарур эди. Аммо кейинчалик, юритилганда биз ҳар доим унга нисбатан мулк ашёларни кенг маънодаги тушуниш концепцияси