BOSHLАNG‘ICH SINF O‘QUVСHILАRDA MATNNI TUSHUNISH SAVODXONLIGINI RIVOJLANTIRISHNING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI

Аннотация

This article reflects on modern approaches that affect the development of literacy in reading and understanding the text of Primary School students. Opinions of educators and Methodist scholars on the topic were also analyzed and subjectively treated. Keywords: text, reading comprehension, modern approach, competency approach, contextual approach, integrative approach, cognitive approach, speech competence, speech activity, oral speech, written speech. СОВРЕМЕННЫЕ ПОДХОДЫ К РАЗВИТИЮ ГРАМОТНОСТИ ПОНИМАНИЯ ТЕКСТА У МЛАДШИХ ШКОЛЬНИКОВ Аннотация. В данной статье рассматриваются современные подходы, влияющие на развитие у младших школьников грамотности чтения и понимания текста. Также были проанализированы мнения педагогов и ученых-методистов по теме и дана субъективная реакция на них. Ключевые слова: текст, понимание прочитанного, современный подход, компетентностный подход, контекстный подход, интегративный подход, когнитивный подход, речевая компетентность, речевая деятельность, устная речь, письменная речь. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 15-maydagi “2022-2026-yillarda maktab ta’limini rivojlantirish dasturini tasdiqlash to‘g‘risida”[1]gi PF-134-sonli farmoniga ilova qilingan Milliy dasturda “Bolalar kutubxonalari” va umumiy o‘rta ta’lim muassasalari kutubxonalarini “Elektron kutubxona” tizimiga ulash; umumiy o‘rta ta’lim muassasalarini davriy bosma nashrlar bilan ta’minlash chora-tadbirlari belgilangan. Ushbu dasturda belgilangan chora-tadbirlarning amalga oshirilishida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining badiiy va axborot matnlarini o‘qib, tushunish ko‘nikmalarini rivojlantirish dolzarb ahamiyat kasb etadi. N.B.Fayzullayeva o‘zining “Matnning o‘qib tushunish ko‘nikmasi orqali mantiqiy fikrlashni o‘stirish”[3] nomli maqolasida pedagog olima G.A.Asilovaning o‘quvchilarning o‘qib tushunishi haqidagi quyidagi fikrlarini keltiradi: “O‘qib tushunish - nutqiy faoliyatning turlaridan biri sifatida murakkab psixofiziologik jarayon bo‘lib, faqat muayyan lingvistik poydevor, ya’ni fonetik va leksik-grammatik bilimlar asosida amalga oshiriladi. 71 Iyul, 2025-Yil O‘qish ko‘nikmalarini rivojlantirishda ushbu jarayonning 2 tomoni, ya’ni yozma xabarni qabul qilishga tayyorlaydigan o‘qish texnikasini hamda axborotni sodir bo‘lgan nutqiy faoliyat mahsuli sifatida anglashni inobatga olish zarur. Buning muhim sharti esa tizimli va maqsadga qaratilgan maxsus mashqlarni bajarishdir. O‘qishni nazorat qilish obyekti matnning til materiali emas, uning mazmunini tushunishdir. Nutqiy faoliyatning barcha turlari bo‘yicha o‘zaro bog‘liq ta’limning maqsadga muvofiqligi va samarasi haqidagi metodik qoida o‘qish ko‘nikmalarini rivojlantirish boshqa nutqiy ko‘nikmalar, avvalambor gapirish ko‘nikmalari bilan parallel tarzda rivojlantirilishini taqozo etadi”. O‘quvchilarning badiiy va axborot matnlarini o‘qib tushunishi nafaqat ularning lingvistik va nutqiy kompetensiyalarining rivojlanishiga, balki psixofiziologik xususiyatlari va atrof-muhitga, jamiyatdagi voqea-hodisalarga mantiqiy jihatdan tahliliy munosabatda bo‘lishiga zamin yaratadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarinining matnni o‘qib, uni tushunish savodxonligi rivojlantirishda bir qancha zamonaviy yondashuvlarga tayanish o‘rinlidir. Olima D.N.Yuldasheva “O‘zbek tilini o‘qitish metodikasi (kognitiv-pragmatik yondashuv asosida)”darsligining O‘zbek (ona tili) tili ta’limining umumiy asoslari deb nomlangan 2- bo‘limining Ona tili ta’limida zamonaviy yondashuvlar qismida “Bugungi kunda ona tili ta’limida uch xil yondashuv (bixevioristik yondashuv, integrativ yondashuv hamda kompetensiyaviy yondashuv)dan foydalanilmoqda. Mazkur yondashuvlar mohiyatan bir-birini to‘ldirib boradi va o‘qituvchi dars davomida ulardan vaziyat talab qilgan holatni inobatga olib foydalanmog‘i zarur. 1.Bixevioristik yondashuv. 2.Integrativ yondashuv. 3. Kompetensiyaviy yondashuv”[7]. Bu yondashuvlar ona tili ta’limi bilan birgalikda boshlang‘ich ta’lim o‘qish savodxonligini mazmuni takomillashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shunisi ahamiyatliki, mazkur yondashuvlar mutanosiblikda rivojlantirib borilishi o‘quvchilarning og‘zaki va yozma monologik nutqini, informativ, aksiologik bilimlarini amaliy ifodalashini mustahkamlaydi. M.Urazova “…kontekstli yondashuv umuman o'quv jarayonini tashkil etish xususiyatlarini va maxsus fanlarni o'qitish metodikasini belgilaydi”[6]. N.A.Goncharova o‘zining “Лoгический пoдхoд к фoрмирoванию филoлoгическoй кoмпетенции студентoв магистратуры педагoгических вузoв” mavzusidagi dissertatsiyasi avtoreferatida mantiqiy yondashuvning afzalligiga to‘xalib, T.Sh.Shixnabiyevaning quyidagi fikrini keltiradi: “…aniq semantika va xulosa chiqarish qoidalarining mavjudligi, bilimlarni formulalar to'plami shaklida taqdim etish”[4]. Tadqiqotchi N.Axmedovaning “Integrativ yondashuv asosida bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligini takomillashtirish” mavzusidagi tadqiqot ishida ““Pedagogika” ensiklopediyasida “Integrativ yondashuv” tushunchasi quyidagicha talqin qilingan: In