TIJORAT BANKLARIDA DERIVATIV INSTRUMENTLAR YORDAMIDA VALYUTA RISKLARINI KAMAYTIRISH YO‘LLARI (“KAPITALBANK” ATB MISOLIDA)

Аннотация

Mazkur maqolada tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini ta’minlashda valyuta risklarini boshqarish muammolari va ularni kamaytirish yo‘llari tahlil qilinadi. Xususan, derivativ moliyaviy instrumentlar – forvard, fyyuchers, svop va opsion shartnomalarining banklarning ochiq valyuta pozitsiyasiga ta’siri, ularning xavflarni kamaytirishdagi roli amaliy misollar asosida yoritiladi. “Kapitalbank” ATB faoliyati misolida derivativlar vositasida valyuta kursi o‘zgarishlaridan kelib chiqadigan zararni kamaytirish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Xulosa qismida O‘zbekiston tijorat banklarida derivativlar bozorini yanada rivojlantirish va ularni risk- menejment tizimiga integratsiyalash bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit soʻzlar: valyuta riski, derivativ instrumentlar, hedjing, forvard shartnoma, fyyuchers shartnoma, svop bitimi, opsion, risklarni boshqarish, tijorat banklari, Kapitalbank ATB, ochiq valyuta pozitsiyasi, moliyaviy barqarorlik, kurs farqi, xavfni diversifikatsiya qilish. Kirish. Bugungi globallashuv va raqamli iqtisodiyot sharoitida tijorat banklari faoliyati xalqaro moliyaviy oqimlar va valyuta bozoridagi o‘zgarishlar bilan chambarchas bog‘liq. Ayniqsa, so‘nggi yillarda valyuta kurslarining beqarorligi banklarning ochiq valyuta pozitsiyalarini xavf ostiga qo‘ymoqda, bu esa ularning moliyaviy barqarorligi va foydalilik ko‘rsatkichlariga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu sababli valyuta risklarini boshqarish tijorat banklari uchun strategik ahamiyat kasb etmoqda. An’anaviy yondashuvlar bilan bir qatorda, zamonaviy moliyaviy bozorlarda keng qo‘llanilayotgan derivativ instrumentlar (forvard, fyyuchers, opsion, svop) banklar uchun valyuta risklarini hedjirlashda muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Ushbu instrumentlar yordamida kelajakdagi valyuta kurslari oldindan belgilanishi, natijada kutilmagan kurs o‘zgarishlaridan himoyalanish imkoniyati hosil qilinadi. Jahon moliyaviy bozorlarining globallashuvi, kapital harakatining liberallashuvi va transchegaraviy to‘lovlarning jadallashuvi sharoitida tijorat banklari faoliyati doimiy ravishda valyuta risklariga duch kelmoqda. Ayniqsa, valyuta kursining beqarorligi – ochiq valyuta pozitsiyasiga ega bo‘lgan banklar uchun moliyaviy xavf manbai hisoblanadi. Shu sababli, ushbu xavfni kamaytirish mexanizmlari orasida eng samarali usullardan biri – derivativ moliyaviy instrumentlardan foydalanish hisoblanadi. O‘zbekiston bank tizimida ham bu yo‘nalishda muayyan qadamlar tashlangan bo‘lib, “Kapitalbank” ATB misolida ayrim amaliyotlar kuzatilmoqda. Valyuta riski – bu xorijiy valyutadagi aktiv yoki majburiyat qiymatining kurs o‘zgarishlari natijasida bank balansiga yoki foydasiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi ehtimolidir. Tijorat banklarida valyuta risklari asosan quyidagi holatlarda yuzaga keladi: Xorijiy valyutadagi kreditlar va depozitlar nisbatidagi nomutanosiblik; Transchegaraviy bitimlar bo‘yicha kechiktirilgan to‘lovlar; Valyutada denominatsiyalangan investitsiyalar; Xalqaro moliyalashtirish manbalaridan olingan kreditlar. 46 NEW RENAISSANCE 2025 JULY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 7 Banklar bu kabi risklarga duch kelgan holatda ularning sof foydasi, kapital yetarliligi va likvidligi xavf ostida qoladi. Ayniqsa, keskin kurs o‘zgarishlari davrida bu risklar muhim ahamiyat kasb etadi. Derivativ instrumentlar – bu asosiy aktiv (valyuta, foiz stavkasi, indeks va boshqalar) qiymatiga bog‘liq holda narxi shakllanadigan moliyaviy vositalardir. Ular banklar tomonidan riskni hedjirlash, ya’ni potentsial zararlarning oldini olish uchun qo‘llaniladi. Tijorat banklarida keng qo‘llaniladigan asosiy derivativ turlari: Forvard shartnomalar Fyyuchers shartnomalar Svop bitimlari Opsionlar 1-rasm. Tijorat banklarida valyuta risklarini kamaytirishda qo‘llaniladigan asosiy derivativ moliyaviy instrumentlar turi Manba: Muallif ishlanmasi. Tijorat banklarida valyuta risklarini kamaytirishning eng samarali usullaridan biri bu – derivativ moliyaviy instrumentlardan foydalanishdir. Ular orqali banklar valyuta kursining o‘zgarishidan kelib chiqadigan zararlarni minimallashtirishi mumkin. Eng ko‘p qo‘llaniladigan vositalardan biri bu forvard shartnomalar bo‘lib, unda tomonlar kelajakdagi aniq sanada valyutani oldindan belgilangan kursda sotib olish yoki sotish majburiyatini oladilar. Bu orqali kurs o‘zgarishining moliyaviy ta’siri oldindan nazoratga olinadi. Ikkinchi samarali vosita bu – fyyuchers shartnomalaridir. Ular forvardga o‘xshash bo‘lib, farqi shundaki, fyyucherslar standartlashtirilgan va birjalar orqali sotiladi. Bu esa ularni yanada likvid va shaffof qiladi. Ularning narxi real vaqtda shakllanadi va har kuni bozor narxi bilan qayta baholanadi, bu esa banklar uchun qat’iy xavfsizlik kafolatini beradi. Shuningdek, banklar svop bitimlaridan ham foydalanadilar. Bunday kelishuvda ikki tomon kelajakdagi valyuta yoki foiz stavkalari bo‘yicha pul oqimlarini almashadi. Bu vosita uzoq muddatli moliyaviy rejalashtirishda, ayniqsa xorijiy investitsi