TEMUR YOQUTI – TARIXIY SIRGA BURKANGAN QIMMATBAHO TOSH

Аннотация

В данной статье представлено знаменитое историческое драгоценное камень, известное как Рубин Темура. Подробно освещены правители и государства, владевшие этим камнем начиная с эпохи Тимуридов до XIX века. Kalit so‘zlar: Temur yoquti, Boburiylar Imperiyasi, Badaxshon lali konlari, Ko’hinur, Garrards, Aurangzeb, qirollik xazinasi. Key words: Timor Ruby, Timurid Empire, Baburid empire, Badakhshan ruby mines, Koh-i-Noor stone, Garrards, Aurangzeb, royal treasury. Ключевые слова: Рубин Темура, империя Тимуридов, империя Великих Бобурий, рудники рубинов Бадахшана, Кохинур, Гаррардс, Аурангзеб, королевская казна. Temur yoquti tarixda qizil yoqut sifatida tanilgan bo'lsa-da, ko'pincha Temur yoquti deb nomlangan. Bu o'ziga xos tosh, 361 karat og'irligida bo'lib, dunyodagi eng katta qizil spinellardan biri hisoblanadi. Tabiat tomonidan yaratilgan bu toshning rangi nafaqat qizil, balki juda boy va yorqin ranglar bilan ajralib turadi. Temur yoqutining eng asosiy o'ziga xosligi uning uzun tarixidir. U turli imperiyalar va davlatlar tomonidan egallangan, har bir davrda o'ziga xos ahamiyat kasb etgan. Bu toshning tarixidagi har bir bosqich uning o'ziga xos siyosiy, madaniy, va iqtisodiy ahamiyatini yanada oshiradi. Shuningdek, u imperial hokimiyat va boylik ramzi sifatida tanilgan. Temur yoqutining kelib chiqishi Badaxshon mintaqasiga, ya'ni hozirgi Afg'oniston va Tojikiston hududlariga borib taqaladi. Badaxshon mintaqasi qadimdan yuqori sifatli qizil lali bilan mashhur bo'lib, bu yerda joylashgan. Badaxshon lali konlari eng mashhur hisoblanadi. Ushbu konlar tarixda Balas Ruby (qizil spinel) sifatida tanilgan toshlarni bergan. Temur yoquti ham ushbu konlardan olingan va aynan shu sababli uning Badaxshon bilan bog'liqligi katta ahamiyatga ega. Badaxshon tog'lari nafaqat qizil yoqut, balki lazuret va boshqa qimmatbaho toshlar bilan ham mashhur. Badaxshondagi konlarning geologik xususiyatlari yuqori sifatli toshlar, jumladan, Temur 76-son 1–to’plam Iyul-2025 Sahifa: 3 Ustozlar uchun pedagoglar.org yoqutini olish uchun ideal bo'lgan.Temur yoqutining tarixiy egallik tarixi juda boy va qiziqarli. Bu toshning turli davlatlar va hukmdorlar tomonidan egallanishi uning siyosiy va madaniy ahamiyatini yanada kuchaytiradi. Toshning ustidagi yozuvlar va izlar, uning egalarini va ular bilan bog'liq bo'lgan tarixiy voqealarni yoritadi. Temur yoqutining asosiy tarixiy bog'lanishlaridan biri Amir Temur bilan bog'liq. Temur, Timuriylar imperiyasining asoschisi sifatida, ushbu yoqutni o'z xazinasiga kiritgan bo'lishi mumkin. Keyinchalik uning buyrug’i bilan toshga o’yib yoziladi. Shuning uchun ham u Temur yoquti deb nomlandi. Yoqut toshi o‘z nomini Temur (yoki Tamerlan) nomidan olgan. Amur Temurdan keyin bu qimmatbaho tosh uning o‘g‘li Shohruxga, undan esa Shohruxning o‘g‘li Ulug‘bekka meros bo‘lgan. Temur yoqutining yana bir muhim davri Boburiylar Imperiyasi davriga to'g'ri keladi. Humayunning Boburiylar imperatori sifatida Hindistonga qaytganidan so'ng, yoqut Boburiylar Imperiyasi xazinasining bir qismi bo'ldi. Bu tosh keyinchalik Akbar va Jahongir tomonidan saqlanib, ular tomonidan juda qadrlangan. Aytishlaricha, toshga birinchi marotaba yozuv o‘yib yozgan kishi Jahongir bo‘lgan (ehtimol, Temurdan keyin ilk bor). Rivoyatlarga ko‘ra, Jahongir ushbu toshga o‘zining va otasining ismini yozishni buyurganida, sevimli xotini uni bu noyob gavharni buzgani uchun tanbeh bergan. Shunda Jahongir javoban shunday degan:" Bu gavhar mening nomimni tarixda yozilgan har qanday yozuvdan ko‘ra aniqroq kelajak avlodga yetkazadi. Temuriylar sulolasi qulashi mumkin, ammo bu tosh shohlar mavjud ekan, ularning mulki bo‘ladi." Keyinchalik bu qimmatbaho tosh Jahongirning nabirasi Aurangzebga o‘tgan. Aurangzeb Boburilar saltanatini 3,2 million kvadrat kilometrdan ortiq hududga kengaytirib, 100–150 million aholiga hukmronlik qilgan dunyo tarixidagi eng buyuk imperatorlardan biriga aylangan. Aurangzebdan so‘ng uning o‘g‘li Bahodir Shoh I taxtga chiqqan. U Temur yoqut toshiga egalik qilgan bo‘lsa-da, unga hech qanday yozuv qoldirmagan. Bahodir Shoh I dan keyin uning katta o‘g‘li Jahondor Shoh, undan so‘ng esa Aurangzebning nevarasi va qarindoshi Farruxsiyar hukmron bo‘lgan. Ushbu hukmdorlar ichida faqat Farruxsiyar ushbu toshga quyidagi yozuvni o‘yib yozgan: "Bu - Shohlar Shohi, Sahib Qiron Sulton (Amir Temur)ning 25 ming asl gavharidan biri bo‘lmish yakut tosh bo‘lib, hijriy 1153-yilda (milodiy 1740) Hindiston gavharlari orasidan bu yerga – Isfahonga - yetib kelgan." Farruxsiyardan so‘ng uzoq qarindoshi Rafi-ul Darja o‘ninchi Boburiylar imperatori bo‘lgan. Unga akasi Rafi ud-Davla (Shoh Jahon II) ergashgan, ammo uning hukmronligi bir yildan kam davom etgan. U o‘ldirilgach, taxt (va yakut toshi) Bahodir Shoh I ning nabirasi Muhammad Shohga o‘tgan - u Temuriylar sulolasidan bo‘lgan ushbu toshning so‘nggi egasi hisoblanadi. 1738-yilda kuchsizlanib borayotgan Boburiylar imperiyasi Eron shohi va 76-son 1–to’plam Iyul-2025 Sahifa: 4 Ustozlar uchun pedagoglar.org Afshariyla