TRANSPORT LOGISTIKASINI RIVOJLANTIRISH VA BOSHQARISH JARAYONINING RIVOJLANISHINI EKONOMETRIK MODELLAR ASOSIDA BAHOLASH

Аннотация

Ushbu maqolada transport logistikasini rivojlantirish va uning boshqaruv mexanizmlarini takomillashtirish jarayonlari ekonometriya vositalari orqali baholandi. Tadqiqotda transport-logistika sohasidagi asosiy ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi bog‘liqliklar aniqlanib, regressiya modellari yordamida ularning iqtisodiy samaradorlikka ta’siri o‘rganildi. Shu asosda logistika xarajatlari, infratuzilmaga yo‘naltirilgan investitsiyalar, tashilgan yuk hajmi va tashqi savdo ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi statistik munosabatlar tahlil qilindi. Tadqiqotda 2010–2023 yillar oralig‘idagi milliy va xalqaro miqyosdagi transport-ko‘rsatkichlar bazasidan foydalanildi. Panel ma’lumotlar asosida tuzilgan ekonometrik modellar orqali transport-logistika tizimi rivojlanishining iqtisodiy natijalarga ta’siri aniqlanib, boshqaruv qarorlarini qabul qilishda model natijalari amaliy tavsiyalar bilan boyitildi. Tadqiqot natijalari transport-logistika tizimini strategik rejalashtirishda ilmiy asoslangan yondashuvlar zarurligini ko‘rsatadi hamda samarali boshqaruv qarorlarini ishlab chiqishda ekonometriyaning kuchli vosita ekanligini isbotlaydi. Kalit so‘zlar. transport logistika, boshqaruv samaradorligi, iqtisodiy tahlil, ekonometrik modellashtirish, logistika xarajatlari, transport infratuzilmasi, yuk tashish hajmi, regressiya modeli, strategik rejalashtirish, panel ma’lumotlar, tashqi savdo, investitsion faoliyat, logistika tizimi, transport iqtisodiyoti, ko‘rsatkichlar dinamikasi https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-73 97 Часть–2_ июл–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Kirish. Hozirgi globallashuv va raqamli transformatsiya sharoitida transport- logistika tizimi nafaqat milliy iqtisodiyotning tarkibiy qismi, balki xalqaro raqobatbardoshlikni ta’minlaydigan strategik omilga aylangan. Transport va logistika sohasi orqali ishlab chiqarish, taqsimot, tashqi savdo va iste’mol tizimlari o‘zaro bog‘liq holda faoliyat yuritadi. Shu bois, logistika infratuzilmasini samarali boshqarish va rivojlantirish orqali butun iqtisodiy tizimga ijobiy ta’sir ko‘rsatish imkoniyati mavjud. Ayniqsa, bu jarayonni raqamli ko‘rsatkichlar orqali baholash va ilmiy asoslangan yondashuvlar bilan boshqarish zamonaviy iqtisodiy siyosatning muhim yo‘nalishlaridan biridir. Transport-logistika tizimini chuqur tahlil qilish va rivojlanish dinamikasini aniqlash uchun ekonometrik yondashuvlar tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. Bu uslub orqali murakkab iqtisodiy o‘zgarishlar sonli ma’lumotlar asosida modellashtiriladi, ularning sabab-oqibat munosabatlari ochib beriladi va strategik qarorlar uchun aniqlik kiritiladi. Ayniqsa, transport sohasida investitsiyalar samaradorligi, infratuzilma o‘sishi, yuk tashish hajmlari va logistika xarajatlarining o‘zaro bog‘liqligini aniqlashda ekonometrik modellarning roli beqiyosdir. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda transport-logistika tizimini modernizatsiya qilish, multimodal tashish tarmoqlarini rivojlantirish va mintaqaviy integratsiyani kuchaytirish bo‘yicha qator islohotlar amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga, ushbu sohaning iqtisodiy samaradorligini aniq baholashga doir ilmiy izlanishlar yetarli darajada tizimlashtirilmagan. Ayniqsa, transport-logistika infratuzilmasining rivojlanishini miqdoriy ko‘rsatkichlar asosida tahlil qilish va boshqaruv sifatiga ta’sirini aniqlash bo‘yicha tadqiqotlar ehtiyoj sezmoqda. Ushbu maqola transport logistikasining rivojlanish sur’atlarini, investitsion faoliyatni, yuk tashish hajmini va boshqa muhim ko‘rsatkichlarni ekonometrik modellashtirish asosida tahlil qilishga qaratilgan. Maqolaning asosiy maqsadi — transport-logistika tizimidagi o‘zgarishlarni ilmiy asosda baholab, strategik qarorlar qabul qilishda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-73 98 Часть–2_ июл–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Adabiyotni o‘rganish. Transport-logistika tizimi bo‘yicha amalga oshirilgan ilmiy izlanishlar ushbu sohaning iqtisodiy o‘sishga ta’siri, strategik boshqaruv yondashuvlari va zamonaviy texnologiyalar bilan uyg‘unlashuvi bo‘yicha muhim nazariy va amaliy asoslarni shakllantirgan. Xususan, transport sektorida raqobatbardoshlikni ta’minlash va infratuzilmani strategik boshqarish masalalari ko‘plab olimlarning tadqiqotlarida keng yoritilgan. Xudoyberganov (2022) o‘z tadqiqotida transport sektorining raqobatbardoshligini oshirishda kompleks boshqaruv strategiyalarini qo‘llash zarurligini ta’kidlab, infratuzilma samaradorligi bilan tizimli boshqaruv o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni asoslab bergan1. Abdurahmonov (2023) esa O‘zbekiston transport-logistika tizimida ayniqsa avtomobil transporti roliga alohida e’tibor qaratib, u orqali hududiy iqtisodiy faollikni rag‘batlantirish imkoniyatlarini ko‘rsatib bergan2. Temiryo‘l transportining iqtisodiy samaradorligi Tursunov (2021) tomonidan o‘rganilgan bo‘lib, u texnologik yangilanish va boshqaruv innovatsiyalarining soha natijadorligiga