SADRIDDIN AYNIYNING PEDAGOGIK QARASHLARIDAN ZAMONAVIY TA'LIMDA FOYDALANISH.

Аннотация

Ushbu maqolada mashhur ma'rifatparvar va pedagog olim Sadriddin Ayniyning pedagogik qarashlari tahlil qilinib, ularning zamonaviy ta'lim tizimida qanday tatbiq etilishi mumkinligi yoritilgan. Ayniyning asarlarida ilgari surilgan g‘oyalar, ayniqsa, insonparvarlik, milliy qadriyatlarga hurmat, ilm-fanga rag‘bat uyg‘otish kabi jihatlar bugungi ta'limning ustuvor yo‘nalishlari bilan uyg‘unlashadi. Maqolada Ayniyning g‘oyalari asosida zamonaviy dars jarayonini boyitish imkoniyatlari, o‘qituvchining axloqiy mas‘uliyati va o‘quvchiga individual yondashuv masalalari keng yoritilgan. Kalit so‘zlar: Sadriddin Ayniy, pedagogik qarashlar, zamonaviy ta'lim, ma'rifatparvarlik, axloqiy tarbiya, milliy qadriyatlar, ta'lim tizimi, o‘qituvchi, tarbiya. Sadriddin Ayniy O‘rta Osiyo ma‘naviy-ma‘rifiy hayotida chuqur iz qoldirgan yirik mutafakkir, adib va pedagog sifatida tanilgan. Uning ta'limga oid qarashlari, asarlarida ilgari surilgan g‘oyalari o‘z davri uchun yangicha fikrlar bo‘lib, bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan. Ayniy xalqni ilmga undagan, jaholatga qarshi kurashgan, ta‘limni ijtimoiy taraqqiyotning asosi deb bilgan mutafakkir edi. Zamonaviy ta'lim tizimining insonparvarlik, innovatsion va madaniy yondashuvlari aynan Ayniyning pedagogik qarashlari bilan uyg‘unlashadi. Ushbu maqolada ana shu qarashlarning mohiyati va zamonaviy ta'lim jarayonida ulardan foydalanish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Sadriddin Ayni (1878‘1954) ‘ o'rta Osiyo adabiyoti va maorifining yirik namoyandasi, tojik milliy shoiri va yozuvchisi bo'lib, uning hayoti va ijodi pedagogika sohasida chuqur iz qoldirgan. U o'zbek va tojik tillarida ijod qilgan, Buxoro amirligida tug'ilgan va o'sha davrning ta'lim tizimida o'qigan. Ayni ota-onasini 12 yoshida yo'qotib, aka-ukasi bilan Buxoroga ko'chib kelgan va Mir-i Arab madrasasida tahsil https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-73 138 Часть–2_ июл–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 olgan, shu bilan birga qorovullik va oshpazlik qilib kun kechirgan. U jadidlar harakatining faol ishtirokchisi bo'lib, Rossiya inqilobini qo'llab-quvvatlagan va Sovet davrida Tojikiston Fanlar akademiyasining birinchi prezidenti sifatida xizmat qilgan. Uning pedagogik qarashlari asosan an'anaviy madrasa tizimini tanqid qilish va zamonaviy, sekulyar ta'limni targ'ib qilishga asoslangan. Aynining pedagogik qarashlari va tanqidlari Ayni o'zining "Yoddoshtho" (1949‘1954) nomli xotiralarida Buxoro madrasalari haqida batafsil yozgan. U madrasalarni nafaqat ta'lim muassasasi, balki iqtisodiy va ijtimoiy institut sifatida tasvirlaydi. Madrasa egalarining ba'zilari savodsiz uy egalariga o'xshagan, talabalar esa yillar davomida u yerda yashab, professional faoliyat bilan shug'ullangan. Ta'lim jarayoni esa samarasiz bo'lgan: darslar arab tilini o'rgatish uchun fors-tojik kitoblaridan foydalangan, bu talabalar uchun qiyinchilik tug'dirgan; darslar 30 daqiqa o'rniga 3 soatgacha cho'zilgan va mantiqsiz bahslarga aylangan. Ayni madrasa bitiruvchilarini "nodon" deb atagan va tizimni umuman befoyda deb hisoblagan. Bu tanqidlar jadidlarning ta'lim islohotlariga mos keladi: ular ta'limni faqat boylar uchun emas, balki keng qatlamlar uchun ochiq qilishni, zamonaviy fanlarni kiritishni taklif qilgan. 1909-yilda Ayni "Tahzib us-sibyon" (Yoshlarni tarbiyalash) nomli darslik yozgan, unda o'g'il va qiz bolalar uchun zamonaviy ta'limni targ'ib qilgan. Uning "Odina" (1924–1926) va "Margi sudkhūr" (1936) asarlarida ta'lim mavzusi ijtimoiy adolatsizlik bilan bog'lanadi: "Odina"da qashshoq ishchi ta'limsizlik tufayli jamiyat qurboniga aylanadi, "Margi sudkhūr"da esa sudxo'rlar va madrasa korruptsiyasi satira qilinadi. Ayni Sovet islohotlarida faol ishtirok etib, O'zbekiston va Tojikistonda inqilobiy g'oyalarni targ'ib qilgan, bu ta'limni modernizatsiya qilish – savodxonlikni oshirish, sekulyarlashtirish va ijtimoiy tenglikka yo'naltirishni anglatgan. Zamonaviy ta'limda foydalanish yo'llari Aynining qarashlari bugungi ta'limda ijtimoiy adolat, inklyuzivlik va amaliy bilimlarni rivojlantirish uchun qo'llanilishi mumkin. U an'anaviy tizimni tanqid qilib, ta'limni iqtisodiy to'siqlardan xoli qilishni taklif qilgan, bu hozirgi kunning https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-73 139 Часть–2_ июл–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 muammolari ‘ qishloq va kambag'al oilalar uchun ta'limga kirish bilan bog'liq. Uning g'oyalari quyidagi yo'nalishlarda qo'llaniladi: - Inklyuziv ta'lim va ijtimoiy harakatlilik: Ayni ta'limni ijtimoiy o'zgarish vositasi deb bilgan. Zamonaviy ta'limda bu raqamli platformalar (masalan, onlayn kurslar) orqali qishloq joylarida ta'limni kengaytirishda ko'rinadi. Misol uchun, Tojikiston va O'zbekistonda Ayni nomidagi pedagogik universitetlar uning merosini asos qilib, qiz bolalarning ta'limini rag'batlantiradi - Tanqidiy fikrlash va madaniy moslashuv: Uning asarlarida jamiyatdagi adolatsizliklarni ochib berish didaktik maqsadda ishlatilgan ‘ yoshlarga ijtimoiy masalala