SADRIDDIN AYNIY IJODIDA BARKAMOL AVLOD TARBIYASI VA BUGUNGI PEDAGOGIK YONDASHUVLAR.

Аннотация

Ushbu maqolada Sadriddin Ayniy ijodida barkamol avlod tarbiyasi g‘oyalari va ularning zamonaviy pedagogik yondashuvlar bilan bog‘liqligi tahlil qilinadi. Ayniy asarlarida ilgari surilgan ma‘rifatparvarlik, insonparvarlik, bilim va tarbiya orqali jamiyatni rivojlantirish g‘oyalari hozirgi ta‘lim tizimi uchun ham dolzarbdir. Maqolada ushbu qarashlar konstruktivizm, kompetensiyaviy yondashuv va inkluziv ta‘lim tamoyillari bilan qiyosiy tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Sadriddin Ayniy, barkamol avlod, ma‘rifatparvarlik, pedagogik qarashlar, zamonaviy ta‘lim, tarbiya, kompetensiyaviy yondashuv, inkluzivlik. Sadriddin Ayniy (1878‘1954) o‘zbek va tojik adabiyoti, madaniyati va ma‘rifatining buyuk arboblaridan biri sifatida tan olingan. Uning asarlari nafaqat adabiy, balki pedagogik va tarbiyaviy jihatdan ham katta ahamiyatga ega. Ayniy hayoti davomida xalqni jaholatdan xalos qilish, ilm-fanga, ma‘naviy poklikka chorlovchi g‘oyalarni ilgari surgan. Bugungi ta‘limda "barkamol avlod" tarbiyasi g‘oyasi dolzarb masala bo‘lib, bu borada Ayniy qarashlarini tahlil qilish hozirgi pedagogik yondashuvlarni boyitadi. Sadriddin Ayniy (1878‘1954) tojik va o‘zbek adabiyotining yirik namoyandasi, shoir, yozuvchi, pedagog va jamoat arbobi sifatida tanilgan. U sovet davridagi tojik adabiyoti asoschisi hisoblanib, tojik, o‘zbek va fors tillarida ijod qilgan. Ayniy hayotining katta qismi ta‘lim-tarbiya va ma‘rifatparvarlikka bag‘ishlangan bo‘lib, u jadid harakati faoli sifatida yosh avlodni barkamol shaxs qilib tarbiyalash g‘oyalarini ilgari surgan. Uning pedagogik faoliyati Buxoro amirligi davridagi eski ta‘lim tizimini tanqid qilish va yangi usuldagi maktablarni tashkil etish bilan bog‘liq. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-73 143 Часть–2_ июл–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Hayoti va pedagogik faoliyati Ayniy olti yoshida qishloq madrasasida o‘qishni boshlagan va keyinchalik Buxorodagi Mir Arab, Olimxon, Badalbek, Hoji Zohid va Ko‘kaldosh madrasalarida 16 yil tahsil olgan. Bu davrda u eski maktab tizimining kamchiliklarini ko‘rib, jadid harakatiga qo‘shilgan. 1909-yilda u ‘Yoshlar tarbiyasi‘ darsligini tuzgan, bu asar ommani ilm-ma‘rifatga chaqiruvchi she‘r va hikoyalardan iborat bo‘lib, yoshlarni ma‘rifatparvarlik ruhida tarbiyalashga qaratilgan. 1910-yilda Buxoroda ‘Tarbiyai atfol‘ (Bola tarbiyasi) jamiyatini tashkil etgan va yangi usuldagi maktablarda dars bergan. Biroq, bu faoliyati Amir Olimxon tomonidan qabul qilinmagan, natijada Ayniy qamoqqa tashlangan va 52 kun davolanganidan so‘ng Samarqandga ko‘chib o‘tgan. Ayniy ta‘limni xalqning iqtisodiy va madaniy ahvolini yaxshilashning asosiy vositasi deb bilgan. U jadid maktablarida o‘qituvchi sifatida faoliyat yuritib, yoshlarni milliy uyg‘onish ruhida tarbiyalashga hissa qo‘shgan. Shuningdek, u mehnat tarbiyasiga alohida e‘tibor bergan ‘ ‘Qiz bola yoki Xolida‘ asarida qo‘l mehnati darslarining mazmunini yoritgan va yoshlarni mehnatsevarlikka o‘rgatish zarurligini ta‘kidlagan. Asarlari va tarbiyaviy g‘oyalar Ayniy ijodida barkamol avlod tarbiyasi mavzusi markaziy o‘rin tutadi. Uning asarlari ilm-ma‘rifat, axloqiy qadriyatlar va ijtimoiy o‘zgarishlarni targ‘ib qiladi: - ‘Yoshlar tarbiyasi‘ (1909): Yangi maktablar uchun o‘quv qo‘llanma bo‘lib, she‘r va hikoyalar orqali yoshlarni ma‘rifatparvarlik ruhida tarbiyalashga chaqiradi. Bu asarda ilm-fan va axloqiy qadriyatlarni birlashtirib, barkamol shaxsni shakllantirish g‘oyasi ilgari surilgan. - ‘Tahzib us-sibyon‘ (Bola tarbiyasi): Bola tarbiyasining diniy va axloqiy jihatlarini yoritadi, yosh avlodni ma‘naviy jihatdan barkamol qilishga qaratilgan. Bu asar qadimiy ta‘lim usullarini tanqid qilib, zamonaviy yondashuvlarni taklif etadi. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-73 144 Часть–2_ июл–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 - ‘Eski maktab‘ (1935): Eski ta‘lim tizimini tanqid qilib, o‘qish jarayonidagi kamchiliklarni tasvirlaydi. Ayniy bu asarda yoshlarni ilm bilan jihozlash va o‘tmishdagi tarqoqlikdan ozod qilish zarurligini ko‘rsatadi. - Boshqa asarlar: ‘Odina‘ (1924), ‘Qulbobo yoki ikki ozod‘ (1928) va ‘Dokhunda‘ (1927) kabi qissalarda ijtimoiy va axloqiy tarbiya mavzulari aks etgan. ‘Esdaliklar‘ (1949‘1954) asarida Buxoroning ijtimoiy-madaniy muhitini tasvirlab, yosh avlodga tarixiy merosni o‘rgatish muhimligini ta‘kidlaydi. Ayniy g‘oyalarida barkamol avlod ‘ ilmli, ma‘naviyatli, vatanparvar va mehnatsevar shaxs sifatida tasvirlangan. U ta‘limni xalqni o‘rta asrlik tarqoqlikdan ozod qilish vositasi deb hisoblagan va jadid harakati orqali bu g‘oyalarni amalda ko‘rsatgan. Bugungi pedagogik yondashuvlar va barkamol avlod tarbiyasi Bugungi O‘zbekiston pedagogikasi innovatsion texnologiyalar, psixologik- pedagogik tamoyillar va milliy qadriyatlarga asoslangan. Barkamol avlod tarbiyasi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi bo‘lib, ‘Ta‘lim to‘g‘risida‘gi Qonun va ‘Yoshlar siyosati to‘g‘risida‘gi Qonun kabi hujjatlar asosida amalga oshirilmoqda. Bu jarayon oila