O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA JINOYAT-PROTSESSUAL KAFOLATLARNING MUSTAHKAMLANISHI: ZAMONAVIY YONDASHUVLAR VA AMALIY MUAMMOLAR.

Аннотация

Mazkur ilmiy maqolada O‘zbekiston Respublikasida jinoyat- protsessual kafolatlar tizimining takomillashuvi, xalqaro standartlarga muvofiqlik holati va amaliy muammolar tahlil qilinadi. Sud-huquq sohasidagi tub islohotlar doirasida tergov va sud jarayonlarida fuqarolarning konstitutsiyaviy huquqlari, aybsizlik prezumpsiyasi, himoya huquqi, qonuniylik va shaffoflik prinsiplarining ta’minlanishi chuqur o‘rganiladi. Shuningdek, mavjud muammolar, ularning sabab va oqibatlari, hamda huquqiy va institutsional yechimlar bo‘yicha takliflar ishlab chiqiladi. Kalit so‘zlar: jinoyat-protsessual huquq, kafolatlar, tergov, aybsizlik prezumpsiyasi, sud nazorati, advokat himoyasi, zamonaviy yondashuv, inson huquqlari, huquqiy islohotlar. Jinoyat-protsessual kafolatlar — har qanday demokratik jamiyatda inson huquqlarining amalda ta’minlanishida asosiy tayanch mexanizmlardan biridir. Ular shaxsni noqonuniy jazolashdan, asossiz ayblov va hibsdan himoya qiladi, tergov va sud organlarining faoliyatini qonuniylik doirasida ushlab turadi. O‘zbekiston Respublikasida mustaqillik yillaridan beri sud-huquq tizimi tubdan isloh qilinib, konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarni himoya qilish mexanizmlari bosqichma- bosqich kuchaytirilmoqda. Yaqin yillarda davlat rahbariyati tomonidan bu boradagi siyosiy irodaning kuchaygani, sudlar mustaqilligini ta’minlash, advokatura rolini oshirish, tergov organlari faoliyatining ochiqligini ta’minlashga qaratilgan huquqiy hujjatlar qabul qilindi. Ayniqsa, yangi tahrirdagi Konstitutsiya (2023) hamda Jinoyat-protsessual https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-73 229 Часть–2_ июл–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 kodeksga (2021–2024) kiritilgan o‘zgartishlar e’tiborga molikdir. Biroq mavjud amaliyotda ayrim tizimli muammolar saqlanib qolmoqda. Ushbu maqola aynan shu muammolar va ularning yechimiga qaratilgan. O‘zbekiston Respublikasida jinoyat-protsessual kafolatlar deganda, jinoyat ish yuritishida ishtirok etuvchi shaxslarning huquq va erkinliklarini himoya qilishga qaratilgan qonuniy mexanizmlar va huquqlar tushuniladi. Bular orasida aybsizlik prezumptsiyasi, himoyachilik huquqi, qiynoqqa qarshi himoya va sud nazorati kabi elementlar mavjud bo‘lib, ular Jinoyat-Protsessual Kodeksi (JPK) va Konstitutsiyada mustahkamlangan. 1991-yilda mustaqillikka erishgandan beri O‘zbekiston bu kafolatlarni xalqaro standartlarga moslashtirish yo‘lida islohotlar o‘tkazmoqda, xususan, 2016-yildan beri Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida “Yangi O‘zbekiston” strategiyasi doirasida. 2023-yilda qabul qilingan Konstitutsiya o‘zgartirishlari inson huquqlarini ta’kidlab, habeas corpus tamoyilini kengaytirdi va o‘z-o‘ziga qarshi ko‘rsatma berishni taqiqladi. Ushbu islohotlar adolatli sudlov va jamoatchilik ishonchini oshirishga qaratilgan bo‘lib, 2025-yilga kelib sud tergovchilari institutini joriy etish va jiddiy jinoyatlar bo‘yicha tergovlarni majburiy video yozib olish kabi o‘zgarishlar kuchga kirdi. Tarixiy Kontekst va Mustahkamlash Choralarining Batafsil Tahlili O‘zbekistonning jinoyat-protsessual tizimi 1994-yilda qabul qilingan Jinoyat Kodeksi va JPK asosida shakllangan bo‘lib, fuqarolar huquqlarini himoya qilish va qonun ustuvorligini ta’minlashga yo‘naltirilgan. 2016-yildan keyingi islohotlar bu tizimni sezilarli darajada mustahkamladi. Masalan, 2016-yilgi Prezident farmoni (DP- 4850) hibsga olish muddatini 1 yildan 7 oyga qisqartirdi va hibs sanksiyalarini sudlarga topshirdi, habeas corpus institutini kengaytirdi. 2017-yilgi farmon (DP-5268) qiynoq orqali olingan dalillarni qabul qilmaslikni taqiqladi va himoyachilarga dalillarni yig‘ish https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-73 230 Часть–2_ июл–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 huquqini berdi. 2021-yilga kelib, sud qarorlarining nazorat qayta ko‘rib chiqilishi bekor qilindi, bu korruptsiya xavfini va ish yukini kamaytirdi. Ishtirokchilar – gumonlanuvchilar, ayblanuvchilar, jabrlanuvchilar va guvohlar uchun kafolatlar orasida ayblovlarni bilish, advokatdan foydalanish, ona tilida gaplashish va ko‘rsatma berishdan bosh tortish huquqlari mavjud. Voyaga yetmaganlar, nogironlar va jiddiy ishlar uchun majburiy himoyachilik ta’minlanadi, advokatlar bilan shaxsiy uchrashuvlar nazoratsiz o‘tkaziladi. Noqonuniy ta’qiblar uchun reabilitatsiya va kompensatsiya, jumladan, uy-joy va pensiya huquqlarini tiklash, davlat mas’uliyati bilan ta’minlanadi. Zaif guruhlar, masalan, voyaga yetmaganlar uchun maxsus himoya choralar, jumladan, qonuniy vakillar va psixologlar ishtiroki talab etiladi. 2023-yilgi statistika shuni ko‘rsatadiki, sudlar tergov oldi bosqichida 2,655 ta xususiy qaror chiqargan va 13,522 ta ayblov dalillar yetarli emasligi sababli rad etilgan yoki qayta tasniflangan. Bu xatolar noqonuniy hibs, exkulpatoriy dalillarni e’tiborsiz qoldirish va huquq buzilishlarini o‘z ichiga oladi. Zamonaviy Yondashuvlar: Batafsil Tavsif va Misollar O‘zbekiston jinoyat adliya tizimini modernizatsiya qilish uchun