Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
BARQAROR QURILISH: LYOSSIMON GRUNTLARDA GEOSINTETIK MATERIALLARNI QO‘LLASH TAJRIBASI
MATERIALLARNI QO‘LLASH TAJRIBASI · Sattorova Yoqutxon Yax’yo qizi · Abdullayeva Diyora Xabibulla qizi · TDTrU talabasi
Образование наука и инновационные идеи в мире · 2025
Аннотация
Ushbu maqola lyossimon gruntlarda barqaror qurilishni ta'minlashda geosintetik materiallarning qo'llanilishini atroflicha ko'rib chiqadi. Lyossimon gruntlarning o'ziga xos xususiyatlari, ularning muhandislik masalalari hamda geosintetik materiallarning gruntlar mustahkamligini oshirish, cho'kishni kamaytirish va suv o'tkazuvchanligini nazorat qilishdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Maqolada geosintetik to'siqlar, geogridlar, geoto'qimalar va geomembranalar kabi asosiy geosintetik material turlari, ularning lyossimon gruntlarda qo'llanilish mexanizmlari va samaradorligi yoritiladi. Shuningdek, amaliy tajribalar, xalqaro loyihalar misollari keltirilgan bo'lib, ular geosintetik materiallarning iqtisodiy samaradorligi va ekologik afzalliklarini ko'rsatadi. Kalit so'zlar: Lyoss, lyossimon gruntlar, geosintetik materiallar, geoto'qima, geogrid, geomembrana, grunt mustahkamlash, cho'kish. Kirish. Qurilish muhandisligida zaminning mustahkamligi va barqarorligi har qanday inshootning uzoq muddatli xizmat ko'rsatishi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ayniqsa, lyossimon gruntlar kabi o'ziga xos xususiyatlarga ega bo'lgan yerlarda qurilish obyektlarini loyihalash va barpo etish jiddiy muammolarni keltirib chiqaradi. Lyossimon gruntlar o'zining g'ovakli tuzilishi, past zichligi, yuqori g'ovakliligi va ayniqsa, namlik ta'sirida tez cho'kishga moyilligi bilan ajralib turadi. Bu xususiyatlar inshootlarning notekis cho'kishiga, deformatsiyasiga va hatto qulashiga olib kelishi mumkin. So'nggi yillarda muhandislik amaliyotida ushbu muammolarni bartaraf etishda geosintetik materiallar keng https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-73 262 Часть–2_ июл–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 qo'llanilmoqda. Geosintetiklar sun'iy polimerlardan tayyorlangan, gruntlar bilan o'zaro ta'sirda bo'ladigan, o'zining mexanik, gidravlik va kimyoviy xususiyatlari bilan zamin mustahkamligini oshirishga xizmat qiluvchi innovatsion materiallardir. Ushbu maqola lyossimon gruntlarda geosintetik materiallarning qo'llanilishining amaliy tajribasini, ularning samaradorligini va barqaror qurilishni ta'minlashdagi rolini chuqur o'rganishga qaratilgan. Lyossimon gruntlar, asosan, shamol orqali ko'chirilgan mayda changsimon zarralardan (quv-loy zarralari) iborat bo'lib, o'ziga xos makroporali (katta g'ovakli) tuzilishga ega. Bu gruntlar Markaziy Osiyo, Shimoliy Xitoy, AQShning ayrim hududlari va Sharqiy Yevropada keng tarqalgan. Ularning asosiy muhandislik xususiyatlari quyidagilardan iborat. Yuqori g'ovaklilik va past zichlik - bu xususiyatlar ularni yuk ostida va ayniqsa, suv ta'sirida tez cho'kishga moyil qiladi. Suvga chidamsizlik (sag'irlanish) - namlik kirib kelganda, lyoss zarralari orasidagi bog'lanishlar buzilib, gruntning struktural tuzilishi yemiriladi va bu keskin cho'kishga olib keladi. Bu holat "sag'irlanish" deb ataladi. Keskinlikka qarshilikning pastligi - lyossimon gruntlar nisbatan mo'rt bo'lib, keskin yuklarga yomon chidaydi. Bundan tashqari eroziyaga moyillik ham ta’sir qiladi. Shamol va suv eroziyasi ta'sirida oson yemiriladi, bu esa qiyaliklar barqarorligiga xavf tug'diradi. Bu xususiyatlar qurilishda jiddiy muammolarni keltirib chiqaradi, jumladan, inshootlarning notekis cho'kishi va yorilishi, yo'llar va temir yo'llarda deformatsiyalar, suv inshootlari va zaxiralash havzalarida filtratsiya va sizib chiqish, yer ko'chishlari va qiyaliklarning beqarorligi. Ushbu muammolarni hal etish uchun an'anaviy usullar (gruntni zichlash, sementlash, gruntni almashtirish) ko'pincha qimmat va mehnat talabchan bo'ladi. Shu sababli, geosintetik materiallar tobora kengroq qo'llanilmoqda. Geosintetik materiallar o'zining funksional xususiyatlariga ko'ra bir necha turlarga bo'linadi: Geoto'qimalar: to'qilgan yoki to'qilmagan sintetik matolar bo'lib, asosan ajratish, filtratsiya, mustahkamlash va drenajlash funksiyalarini bajaradi. Lyossimon gruntlarda ular asosiy poydevor va zamin gruntlari orasida ajratuvchi qatlam sifatida ishlatiladi. Bu, ayniqsa, yuk ostida aralashishning oldini oladi va asosiy qatlamning toza bo'lishini ta'minlaydi. Filtrlash xususiyati esa gruntdagi https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-73 263 Часть–2_ июл–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 mayda zarralarning chiqib ketishini to'xtatib, suvning erkin o'tishini ta'minlaydi. Geogridlar: Ochiq to'rsimon tuzilishga ega bo'lgan polimer materiallar. Ular asosan mustahkamlash funksiyasini bajaradi. Lyossimon gruntlarda geogridlar grunt ichiga joylashtiriladi va u bilan o'zaro bog'lanish (interlocking) orqali gruntning keskinlikka qarshiligini sezilarli darajada oshiradi. Bu, ayniqsa, yo'l poydevorlari, tirgovich devorlari va qiyaliklarni mustahkamlashda samaralidir. Geogridlar gruntdagi yuklarni kattaroq maydonga taqsimlab, cho'kishni kamaytiradi. Geomembranalar: Suv o'tkazmaydigan yupqa polimer qatlamlar. Ular asosan gidroizolyatsiya funksiyasini bajaradi. Lyossimon gruntlarda geomembranalar suv omborlari, kanallar va chi
Доказательный фрагмент
«Ushbu maqola lyossimon gruntlarda barqaror qurilishni ta'minlashda geosintetik materiallarning qo'llanilishini atroflicha ko'rib chiqadi.»
Образец извлечения
Демо-превьюUshbu maqola lyossimon gruntlarda barqaror qurilishni ta'minlashda geosintetik materiallarning qo'llanilishini atroflicha ko'rib chiqadi. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- Lyoss, lyossimon gruntlar, geosintetik materiallar, geoto'qima, grunt mustahkamlash, cho'kish., geogrid, geomembrana
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025