VOLEYBOLDA HUJUM TAKTIKASI: NAZARIYA VA AMALIY YONDASHUVLAR

Аннотация

Ushbu maqolada maktab o‘quvchilarining jismoniy tarbiyasi muhimligi – sog‘lom, har tomonlama rivojlangan, mehnatga layoqatli va kelajakda jamiyatda o‘z fuqarolik vazifalarini to‘laqonli bajara oladigan yosh avlodni tayyorlash davlat ehtiyoji bilan bog‘liq ekani ta’kidlanadi. Kalit so‘zlar: yuklamaning muvofiqligi, jismoniy mashqlar, tez va aniq harakat, epchillik, to‘garak mashg‘ulotlari, tarbiyaviy tadbirlar. Dolzarbligi. Jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirish konsepsiyasida maktab o‘quvchilarining jismoniy tarbiyasi muhimligi – sog‘lom, har tomonlama rivojlangan, mehnatga layoqatli va kelajakda jamiyatda o‘z fuqarolik vazifalarini to‘laqonli bajara oladigan yosh avlodni tayyorlash davlat ehtiyoji bilan bog‘liq ekani ta’kidlanadi. Maktab o‘quvchilari kundalik hayotida jismoniy tarbiyaning ahamiyati quyidagi omillar bilan belgilanadi: birinchidan, o‘quv mehnatining intensivlashuvi va intellektual yuklamaning oshishi – bu fanlarning nazariy darajasi ko‘tarilgani hamda faol o‘qitish uslublarining keng joriy etilishi bilan bog‘liq; ikkinchidan, bolalarning darsdan tashqari vaqtining ko‘p qismi harakat faolligini cheklovchi faoliyat turlariga – sinfdagi tarbiyaviy tadbirlar, to‘garak mashg‘ulotlariga – sarflanmoqda; uchinchidan, o‘quvda va uyda kompyuterdan keng foydalanish. Ko‘plab mualliflarning fikriga ko‘ra, sport bilan bolalikdan shug‘ullanish insonda jismoniy chiniqish hosil qiladi, epchillikni, tez va aniq harakat qilishni, faollikni oshiradi, axloqiy va estetik jihatdan rivojlantiradi. Bu esa sog‘lom va to‘laqonli inson bo‘lish uchun zarurdir. Bolalarni to‘liq jismoniy rivojlantirish esa faqat jismoniy tarbiya vositalarining kompleks qo‘llanilishi – tabiiy omillar, gigienik tadbirlar va jismoniy mashqlar orqali mumkin. Voleybol — eng ommabop o‘yinlardan biri bo‘lib, xalq orasida keng tarqalgan. Bu o‘yinning bunday mashhurligi uning yuqori hissiyati va qulayligi bilan izohlanadi. Qoidalarining soddaligi va murakkab jihozlarni talab qilmasligi uni hamma uchun ochiq qiladi. Voleybolning jismoniy tarbiya vositasi sifatidagi muhim afzalligi — yuklamaning o‘z-o‘zini boshqarish (ya’ni, sportchining tayyorgarlik darajasi va yuklamaning muvofiqligi) imkoniyati mavjudligidadir. Bu esa voleybolni har qanday yoshdagi odamlar uchun qulay sport turiga aylantiradi. Voleybol sog‘liqni mustahkamlash va jismoniy rivojlanishni ta’minlovchi juda samarali vosita hisoblanadi. Undagi barcha harakatlar tabiiy bo‘lib, yugurish, sakrash va uloqtirish asosida amalga oshiriladi. Zamonaviy tibbiy-biologik va sotsiologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, voleybol bilan muntazam shug‘ullanish analizatorlar, tayanch-harakat apparati hamda ichki a’zolar va tizimlar faoliyatida ko‘p funksiyali o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi. Dunyoning ko‘plab mamlakatlaridagi mutaxassislar tomonidan voleybol bo‘yicha umumiy masalalar (o‘yin uslubini o‘rgatish va texnik harakatlarni takomillashtirish metodikasi) 4 76 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ yaxshi o‘rganilgan va turli uslubiy qo‘llanmalar hamda ishlanmalarda yoritilgan. Rossiyada bu borada eng mashhur mutaxassislar — A.G. Ayriyants, N.V. Semashko, O.P. Topyshov, Yu.N. Kleshchev, Yu.D. Jeleznyak, V.V. Medvedev, Yu.P. Furaev, A.G. Furmanov, L.N. Sluzkiy, S.L. Fetisova, A.V. Belyaev va boshqalardir. Chet ellik mualliflar orasida esa S. Oynuma, Ya. Matsudayra, N. Ikeda, M. Sayto kabi olimlar eslab o‘tiladi. Shu bilan birga, voleybolchilarni tayyorlash metodikasini takomillashtirish jarayoni cheksizdir. Inson organizmi va uning imkoniyatlari haqida hali bilmagan jihatlarimiz ko‘p. Maktablar uchun mo‘ljallangan zamonaviy jismoniy tarbiya dasturida sportning ko‘plab turlari bo‘yicha materiallar mavjud. Ular orasida voleybol alohida o‘rin egallaydi. Voleybol (inglizcha volleyball: volley — «zarba», «havodan urish» va ball — «to‘p») — bu sport turi, jamoaviy o‘yin bo‘lib, unda ikki jamoa maxsus maydonda, to‘r bilan bo‘lingan holda o‘zaro bellashadi. Maqsad — to‘pni raqib tomonga shunday uzatishki, u yerga tushib ketsin yoki raqib jamoa xatoga yo‘l qo‘ysin. Voleybol — kontaktsiz, kombinatsion o‘yin bo‘lib, unda har bir o‘yinchi maydonda aniq ixtisoslashuvga ega bo‘ladi. O‘yinchilar uchun eng muhim sifatlar — tordan baland sakrash qobiliyati, tezkorlik, muvofiqlik (koordinatsiya), kuchli zarba berish imkonini beruvchi jismoniy kuchdir. Voleybol 1964-yildan buyon Olimpiya sport turi sifatida tan olingan. Voleybol bugungi kunda nafaqat Rossiyada, balki butun dunyoda eng ommabop o‘yinlardan biri hisoblanadi. Voleybol o‘yini ilk bor AQShda paydo bo‘lgan. 1895-yilda Massachusets shtatining Geliok shahridagi kollej o‘qituvchisi Vilyam Morgan o‘quvchilarga yangi o‘yin taklif etdi. O‘yin shundan iborat ediki, ishtirokchilar to‘pni qo‘llari bilan urib, uni to‘r orqali raqib tomonga o‘tkazishlari kerak edi. Bu o‘yinga “volleyball” — ya’ni “uchuvchi to‘p” nomi berildi. Voleybol paydo bo‘lganidan buyon jadal rivojlani