SAMARQAND VILOYATIDA URBANIZATSIYANING ATROF-MUHITGA IJOBIY VA SALBIY TA’SIRI.

Аннотация

Ushbu maqolada Samarqand viloyatida urbanizatsiya jarayoni, uning shakllanishi, geografik tarqalishi, va ijobiy hamda salbiy ekologik oqibatlari yoritilgan. Urbanizatsiyaning infratuzilma rivojlanishi, yashil hududlarning kengayishi, chiqindilarni boshqarish kabi ijobiy tomonlari bilan birga, havo ifloslanishi, suv tanqisligi va qishloq xo‘jaligi yerlarining kamayishi kabi salbiy jihatlari ham tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Urbanizatsiya, Samarqand viloyati, shaharlarning o‘sishi, atrof-muhitga ta’sir, barqaror shaharsozlik, havoning ifloslanishi, suv resurslari, barqaror rivojlanish, yashil infratuzilma, ekologik muvozanat. Kirish: Urbanizatsiya, qishloqdan shahar hayotiga demografik siljish sifatida tavsiflanadi [1, 15 b.], iqtisodiy, ijtimoiy va infratuzilma omillari ta’siridagi ko‘p qirrali jarayondir. Samarqand viloyatiga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, bu soha mamlakat ichidagi shaharsozlikning muhim namunasi bo‘lib xizmat qiladi. Taxminan 16,773 kilometr kvadratdan iborat bo‘lgan ushbu viloyatda 2022-yilga kelib 4 031 324 aholi istiqomat qilgan, shundan 63% qishloq joylarda istiqomat qilgan. Viloyat markazi Samarqand shahrida sezilarli o‘sish kuzatildi [5], uning aholisi soni 1950-yilda 167 961 kishidan 2024-yilda taxminan 624 790 kishi gacha o‘sdi. Urbanizatsiya iqtisodiy rivojlanish va ijtimoiy taraqqiyotning muhim omili bo‘lib, u hududlarda infratuzilmaning o‘sishi, aholi turmush sharoitining yaxshilanishi va sanoat rivojlanishini ta’minlaydi. Biroq, bu jarayon atrof-muhitga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi, jumladan, havo va suv ifloslanishi, o‘rmonlarning kamayishi hamda iqlim o‘zgarishi kabi ekologik muammolarni keltirib chiqaradi. Tadqiqot natijalari: Aholining o‘sishi va shaharlarning kengayishi 2025-yil 1-yanvar holatiga ko‘ra Samarqand viloyati aholisi taxminan 4 118 229 kishiga yetdi va bu o‘tgan yilga nisbatan 2 %ga o‘sdi. Bu o‘sish Milliy tendensiyaga mos keladi, bu yerda O‘zbekiston aholisining umumiy soni 37,543 mln.ni tashkil etadi, bu esa yillik o‘sish 2% ni ko‘rsatadi. Samarqand shahridagi shahar aholisi izchil o‘sib bormoqda. 2021-yilda shahar aholisi 551 700 kishini qayd etgan. Prognozlar shuni ko‘rsatadiki, 2025-yilga kelib aholi taxminan 635,000 ga yetadi, bu yillik o‘sish sur’ati 1.6% ni tashkil qiladi. Ushbu raqamlar asosida shuni prognoz qilish mumkinki 2035- yilga kelib Samarqand shahar aholisi 727 000 kishiga yetishi mumkin bu esa mintaqa aholisining salmoqli ulushini tashkil etadi. Urbanizatsiyaning Samarqand ekologiyasiga ijobiy ta’sirlari: 1. Infratuzilma rivojlanishi va ekologik texnologiyalar joriy etilishi. Urbanizatsiya shahar infratuzilmasini modernizatsiya qilishga turtki beradi [3, 52 b.]. Samarqandda yo‘llar, ko‘priklar va zamonaviy turar-joy majmualari qurilishi energiya sarfini optimallashtirishga xizmat qilmoqda. Shuningdek, quyosh panellari, energiya tejovchi chiroqlar va ekologik qurilish materiallaridan foydalanish ekologik yukni kamaytirishga yordam bermoqda. 2. Chiqindilarni boshqarish va suvni tozalash tizimlari yaxshilanishi. Urbanizatsiya chiqindilarni yig‘ish va qayta ishlash tizimlarini takomillashtirishga imkon yaratadi [6, 88 b.]. 161 RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL Samarqandda qattiq maishiy chiqindilarni boshqarish tizimi modernizatsiya qilinib, chiqindilarni saralash va qayta ishlash loyihalari amalga oshirilmoqda. Shuningdek, zamonaviy suv tozalash inshootlari ishga tushirilgan bo‘lib, ular sanoat va maishiy oqava suvlardan kelib chiqadigan ekologik xavflarni kamaytirishga xizmat qiladi. 3. Yashil hududlarning kengayishi. Samarqand shahri va viloyatida yashil hududlarni ko‘paytirish bo‘yicha "Yashil Samarqand" tashabbusi doirasida bir qator loyihalar amalga oshirilmoqda. Samarqand 2021-yilda Yevropa Tiklanish va Taraqqiyot bankining qiymati 3 milliard yevroni tashkil qiluvchi «Yashil shahar» dasturiga qoʻshilish orqali Oʻzbekistondagi barqaror rivojlanishni takomillashtiradigan birinchi shaharga aylandi. Urbanizatsiyaning Samarqand ekologiyasiga salbiy ta’sirlari: 1. Havo ifloslanishi va uning oqibatlari. Samarqand shahrida avtomobillar sonining ortishi va sanoat rivojlanishi havo ifloslanishini kuchaytirmoqda [4, 40 b.]. Mashinalardan chiqadigan karbon monoksid (CO) va zararli chang zarralari (PM) atmosfera havosining sifatsizlanishiga olib kelmoqda. Natijada, nafas yo‘llari kasalliklari va boshqa sog‘liq muammolari ko‘paymoqda. Shuningdek, sanoat va qurilish ishlari natijasida chiqayotgan issiqxona gazlari global iqlim o‘zgarishiga hissa qo‘shmoqda. 2. Suv resurslarining kamayishi va ifloslanishi. Urbanizatsiya tufayli suv iste’moli ortib [6, 59 b.], Zarafshon daryosi va yer osti suv manbalariga bosim oshmoqda. Aholining o‘sishi va sanoat korxonalarining ko‘payishi natijasida ichimlik suvi tanqisligi yuzaga kelmoqda. 3. Qishloq xo‘jaligi yerlari va biologik xilma-xillikning kamayishi. Shahar va sanoat hududlarining kengayishi natijasida qishloq xo‘jaligi uchun ajratilgan unumdor yerlardan foydalanish kamaymoqda [7, 88 b.]. Bu es