QIMMATLI QOG‘OZLAR BOZORI ORQALI XUSUSIY SEKTORGA LIKVIDLIK YETKAZISH: DAVLATNING ISHTIROKI VA EHTIYOT CHORALARI

Аннотация

В данной статье рассматриваются механизмы предоставления ликвидности частному сектору через рынок ценных бумаг, а также роль государства и меры предосторожности для обеспечения финансовой стабильности. Проведен анализ соотношения государственных и корпоративных облигаций, значимости вторичного рынка и диверсификации источников ликвидности. На основе статистических данных дана оценка активности рынка и предложены практические меры по развитию финансовой инфраструктуры. Ключевые слова: рынок ценных бумаг, частный сектор, ликвидность, участие государства, облигации, фискальная политика, меры предосторожности. Hozirgi davrda moliyaviy resurslarga erkin kirish imkoniyatlari iqtisodiy barqarorlik va xususiy sektorning rivojlanishida asosiy omillardan biri sifatida e’tirof etilmoqda. An’anaviy bank kreditlariga qaramlik xususiy korxonalarning kapital aylanishini cheklab qo‘ymoqda. Shu sababli, qimmatli qog‘ozlar bozori orqali likvidlik yetkazish masalasi nafaqat O‘zbekiston, balki ko‘plab rivojlanayotgan mamlakatlar https://scientific-jl.com 3 8 66-son_1-to’plam_Iyul-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali uchun dolzarb bo‘lib qolmoqda [1]. Davlat bu jarayonda bozor ishtirokchisi va tartibga soluvchi sifatida ishtirok etadi, bu esa moliyaviy vositalarning muvozanatli taqsimotini ta’minlash imkonini beradi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida moliyaviy vositalar va bozor mexanizmlaridan samarali foydalanish xususiy sektor faoliyatini qo‘llab-quvvatlashning muhim omiliga aylanmoqda [1]. Xususan, qimmatli qog‘ozlar bozori orqali likvidlik yetkazish xususiy korxonalarning investitsion salohiyatini kengaytiradi. Davlat esa ushbu jarayonda nafaqat ishtirokchi, balki bozordagi tartibga soluvchi va barqarorlashtiruvchi kuch sifatida maydonga chiqadi [2]. Ushbu maqolada qimmatli qog‘ozlar bozori orqali xususiy sektorga likvidlik yetkazish mexanizmlari, davlatning roli va ehtiyot choralar muhokama qilinadi. Muammolar va ularga ilmiy yechimlar: Moliyaviy vositalarning cheklanganligi: Bank tizimidan tashqaridagi moliyalashtirish manbalari sust rivojlangan. → Yechim: Kapital bozorini chuqurlashtirish, korporativ obligatsiyalar emissiyasini rag‘batlantirish. Ikkilamchi bozorning zaifligi: Qimmatli qog‘ozlar savdosi sust va investorlar soni kam. → Yechim: Elektron savdo platformalari va shaffoflik mexanizmlarini kuchaytirish. Xatarlar boshqaruvi zaifligi: Moliyaviy vositalarning tartibga solinmagan oqimi inflyatsion bosimga olib kelishi mumkin. → Yechim: Makroprudensial siyosat vositalari va risk indekslari joriy etilishi kerak. 2020-yildan 2024-yil prognoziga qadar xususiy sektor tomonidan chiqarilayotgan obligatsiyalar soni va umumiy hajmi barqaror sur’atda o‘smoqda. 2020-yilda chiqarilgan obligatsiyalar hajmi atigi 210 mlrd so‘mni tashkil qilgan bo‘lsa, 2023-yilda bu ko‘rsatkich 1120 mlrd so‘mgacha yetgan. Bu 5 barobarga yaqin o‘sishni anglatadi, bu esa xususiy sektorning qimmatli qog‘ozlar bozoriga bo‘lgan ishonchi ortib borayotganini bildiradi [1]. 1-jadval Xususiy sektor obligatsiyalari hajmi (2020–2024) Chiqarilgan obligatsiyalar Yil Umumiy hajm (mlrd so‘m) soni 2020 5 210 2021 8 390 2022 14 720 2023 21 1120 2024 28 1450 (prognoz) Manba: Statistik ma’lumotlar asosida muallif ishi. https://scientific-jl.com 3 9 66-son_1-to’plam_Iyul-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Jadvaldan ko‘rinib turibdiki,So‘nggi yillarda xususiy sektor tomonidan obligatsiyalar chiqarilishi ortib bormoqda, bu esa bozordagi moliyalashtirish imkoniyatlarining kengayishini ko‘rsatadi [1]. O‘zbekiston moliya bozorida so‘nggi yillarda kuzatilayotgan islohotlar natijasida qimmatli qog‘ozlar bozori xususiy sektorga investitsion vosita sifatida tobora ahamiyat kasb etmoqda. Bu jarayonda davlat fiskal siyosatining muvofiqlashtirilganligi va Markaziy bankning monetar yondashuvi moliyaviy resurslarni samarali taqsimlashga xizmat qilmoqda [1; 3]. Davlat obligatsiyalari orqali bozorga chiqarilayotgan likvidlik xususiy sektor uchun muhim benchmark sifatida xizmat qilsa-da, faqat davlat obligatsiyalariga tayanish bozor diversifikatsiyasiga to‘sqinlik qilmoqda. Shu sababli, korporativ obligatsiyalar segmentini rivojlantirish orqali xususiy korxonalarning to‘g‘ridan- to‘g‘ri moliyalashtirish imkoniyatlarini kengaytirish dolzarb hisoblanadi [5]. Ayni paytda, xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, korporativ obligatsiyalar uchun kredit reytingi tizimini joriy qilish va ikkilamchi bozorlarda faol savdo muhitini yaratish investorlar ishonchini oshiradi. Bundan tashqari, institutsional investorlar (pensiya fondlari, sug‘urta kompaniyalari) ishtirokini faollashtirish orqali qimmatli qog‘ozlar bozori likvidligi mustahkamlanadi [6; 7]. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 17-iyundagi PQ-209-son qarori asosida, kapital bozorini chuqurlashtirish va korporativ obligatsiyalarni rag‘batlantirish bo‘yicha huquqiy asoslar mustahkamlandi. Shu bilan birga, “O‘zR Markaziy banki tomonidan tasdiqlangan 202