MAKROIQTISODIY BARQARORLIKNI TA’MINLASHDA DAVLAT QIMMATLI QOG‘OZLARINING TRANSFORMATSION ROLI

Аннотация

В статье рассматривается трансформационная роль государственных ценных бумаг в обеспечении макроэкономической стабильности. Особое внимание уделяется их значению в управлении государственными финансами, регулировании инфляции, развитии финансового рынка и координации денежно-кредитной и фискальной политики. Ключевые слова: государственные ценные бумаги, макроэкономическая стабильность, фискальная политика, инфляция, рынок облигаций. Makroiqtisodiy barqarorlik – bu iqtisodiy o‘sishning muvozanatli, inflyatsiyasiz va moliyaviy izchil yo‘nalishda kechishini anglatadi. Bunday barqarorlikni ta’minlashda davlat fiskal siyosatining asosiy instrumentlaridan biri sifatida davlat qimmatli qog‘ozlari (DQG) qaraladi. Ular nafaqat byudjet defitsitini moliyalashtirish, balki pul- kredit siyosatini muvofiqlashtirish, bozordagi likvidlikni tartibga solish va investitsiya oqimlarini boshqarishda ham muhim vositadir. Asosiy muammolar bo‘lib ular quyidagilar: Byudjet defitsitining o‘sishi – uni pul bosish orqali moliyalashtirish inflyatsiyani kuchaytiradi. https://scientific-jl.com 4 3 66-son_1-to’plam_Iyul-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Pul-kredit siyosatining mustaqilligi cheklanadi – fiskal va monetar siyosatlar o‘zaro ziddiyatga kiradi. Ikkilamchi obligatsiyalar bozorining zaifligi – investorlar likvidlikka ishonmaydi. Transformatsion yechimlar: - DQG vositasida fiskal defitsitni monetar emas, moliyaviy instrumentlar bilan qoplash; - Obligatsiyalar asosida ochiq bozor operatsiyalari (OMO)ni kengaytirish; - Markaziy bankning inflyatsiyani jilovlash imkoniyatlarini kengaytirish. “Davlat obligatsiyalari fiskal intizomni ta’minlaydi, inflyatsiyani nazorat qilishda pul massasini sterilizatsiya qilish imkonini yaratadi” – IMF, 2023 [1]. Xorijiy tajriba bilan solishtirma tahlil. 1-jadval Ba’zi mamlakatlarda DQG’larning iqtisodiy funksional o‘rni (2023) Fiskal defitsit DQG YaIMga OMO operatsiyalari Mamlakat qoplashdagi ulushi nisbatan (%) vositasida ulushi (%) AQSh 98% 87% Juda keng Markaziy bankning Yaponiya 265% 91% asosiy vositasi Polsha 61% 75% Faol O‘zbekiston 19% 54% Boshlang‘ich bosqichda Manba: Statistik ma’lumotlar asosida muallif ishlanmasi. O‘zbekistonning DQG ulushi rivojlangan mamlakatlarga nisbatan past bo‘lib, bu makroiqtisodiy boshqaruvda obligatsiyalarning rolini kuchaytirish zarurligini ko‘rsatadi [2][4]. Ilmiy-analitik yondashuvlar. Inflyatsiyaga qarshi transformatsion vosita: DQG’lar orqali ortiqcha pul massasini bozorga qaytarish → talabni pasaytirish → inflyatsiyani pasaytirish. Moliyaviy bozorni chuqurlashtirish: DQG’lar orqali investorlar uchun ishonchli, xavfsiz va suyuq moliyaviy instrumentlar yaratish. Fiskal-monetar siyosat integratsiyasi: DQG chiqarish orqali fiskal siyosat monetar siyosatga zid emas, balki uni to‘ldiruvchi tus oladi. Likvidlik va daromadlilik mexanizmi: Banklar uchun davlat obligatsiyalari — yuqori likvid va daromadli aktiv. https://scientific-jl.com 4 4 66-son_1-to’plam_Iyul-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali O‘zbekiston holati va istiqbollari. 2024-yil yakunida O‘zbekiston davlat qimmatli qog‘ozlarining umumiy hajmi 35,4 trln so‘mni tashkil etdi, bu YaIMning ~19% ini tashkil qilmoqda. Markaziy bank davlat obligatsiyalarini ochiq bozor operatsiyalarida 2023-yildan boshlab muntazam foydalanmoqda. 2025–2027 yillarga mo‘ljallangan Davlat qarz siyosati konsepsiyasida ichki moliyalashtirish ulushini 70% ga yetkazish ko‘zda tutilgan. 1. Davlat qimmatli qog‘ozlari: konseptual tushuncha va funksiyalar. Davlat qimmatli qog‘ozlari (DQG) — bu hukumat tomonidan byudjet defitsitini moliyalashtirish, pul-kredit siyosatini muvozanatlash va moliyaviy bozorlarga ishonch yaratish maqsadida chiqariladigan moliyaviy instrumentlardir. Ular quyidagi transformatsion funksiyalarni bajaradi: Funksiya Ta’siri Byudjet defitsitini ichki qarz Fiskal moliyalashtirish hisobidan yopish Bozordagi ortiqcha pulni chiqarib Pul massasini sterilizatsiya qilish olish orqali inflyatsiyani jilovlash Investorlar uchun xavfsiz aktiv Moliyaviy bozorni chuqurlashtirish yaratish Narx signali va foiz stavkasi Bozorda benchmark stavka yaratish shakllanishi Banklar va investorlarga likvid Likvidlik boshqaruvi aktivlar taqdim etish “DQG – bu davlatning iqtisodiy rejalarini moliyalashtirishda bozor mexanizmlaridan foydalangan holda javobgarlikni oshiruvchi vosita” (World Bank, 2022). 2. Makroiqtisodiy barqarorlik indikatorlariga DQG’ning ta’siri. 2.1 Inflyatsiya: Markaziy banklar inflyatsiyaga qarshi kurashishda DQG’lardan foydalanadi. Ochiq bozor operatsiyalari (OMO) orqali obligatsiyalarni sotish — pul massasini kamaytiradi. Masalan, Hindistonda 2021-yilda inflyatsiya bosimi kuchayganda markaziy bank davlat obligatsiyalarini faol sotish orqali 240 mlrd rupiylik likvidlikni sterilizatsiya qildi [6]. 2.2 Valyuta kursi barqarorligi: Ichki moliyalashtirishni davlat obligatsiyalari orqali hal qilish, tashqi qarz bosimini kamaytiradi. Bu esa valyuta ku