RAQAMLI TARIX: AN’ANAVIY TARIXSHUNOSLIK VA ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALAR INTEGRATSIYASI

Аннотация

На сегодняшний день в исторической науке появляются и развиваются новые отрасли. Одной из таких новых областей является область “цифровой истории”. В ходе данного небольшого научного исследования научно-теоретически анализируется понятие “цифровая история”, ее https://scientific-jl.com 4 4 49-son_1-to’plam_Iyul -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi становление и интеграция с традиционной историографией. Будут освещены преимущества проведения исторических исследований на основе 3D- визуализации, виртуальной реальности (VR), дополненной реальности (AR), ГИС, искусственного интеллекта и больших данных (big data). Цифровая история предлагает междисциплинарный подход, интерактивные презентации и современные формы сохранения ресурсов. Благодаря этому расширяются методологические возможности историографической науки, и она выходит на новый уровень. В статье также будут рассмотрены перспективы цифровой истории на основе опыта Узбекистана и даны соответствующие выводы. Ключевые слова: “Цифровая история”, “искусственный интеллект”, “3D-визуализация”, “цифровая карта”, “квантовая история”. Annotation: To date, new branches have been emerging in the science of history. One such new field is the field of “digital history”. During this small scientific study, the concept of “digital history”, its formation and harmonization with traditional historiography are scientifically-theoretically analyzed. The benefits of doing historical research based on 3D visualization, virtual reality (VR), augmented reality (AR), GIS, artificial intelligence, and Big Data (big data) are highlighted. Digital history offers an interdisciplinary approach, interactive presentation, and modern forms of resource preservation. Through this, the methodological possibilities of historiography expand and it rises to a new level. The article will also consider the prospects for digital history based on the experience of Uzbekistan and give relevant conclusions. Keywords: “Digital history”, “artificial intelligence”, “3D visualization”, “digital map”, “quantitative history”. KIRISH (ВBЕДЕНИЕ / INTRОDUCTIОN). Tarixshunoslik doimo zamon bilan hamnafas bo‘lib rivojlanib kelgan. Bugungi kunda raqamli texnologiyalar tarix fanining nafaqat metodikasiga, balki uning falsafasiga ham ta’sir ko‘rsatmoqda. “Raqamli tarix” tushunchasi hozirgi kunda an’anaviy manbashunoslik, arxivshunoslik va arxeologiyani virtual platformalar, sun’iy intellekt, 3D vizualizatsiyalar, raqamli xaritalar bilan integratsiyalashga olib keldi. Bu esa tarixiy faktlarga yangi yondashuv, keng auditoriyaga ta’sirchan yetkazish va saqlab qolish imkonini bermoqda. Ushbu maqolada raqamli tarix tushunchasi, u bilan bog‘liq asosiy texnologiyalar, va an’anaviy tarixshunoslik bilan o‘zaro bog‘liqligi tahlil qilinadi. ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA (ЛИТЕРАТУРА И МЕТОДОЛОГИЯ / MATERIALS AND METHODS) Mavjud ilmiy adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatmoqdaki, raqamli tarix fanining rivojlanishi va tarix bilan integratsiyalashuviga doir bir qancha ishlar amalga oshirildi. Xususan, Xannu Salmi, Jonathan Blaney, Jane Winters, Sarah Milligan, Martin Steer, https://scientific-jl.com 4 5 49-son_1-to’plam_Iyul -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Lawrence J. Mc.Crank, L.I.Borodkin, V.N.Vladimirov, A.Yu.Volodin kabi mualliflar ning asarlari va O'zbekistonda S.S.Qosimov, X.Mo'minov, G.Dadamirzayeva kabi mualliflarning tadqiqotlari, T.Toyloqov, X.Mo'minov, M.Komolov kabi tadqiqotchilarning maqolalari muhim o'rin tutadi. MUHOKAMA (ОБСУЖДЕНИЕ / DISCUSSION) “Raqamli tarix” sohasi doirasida tarixiy jarayonlarni anglashda axborot texnologiyalarining o‘rni, fan masalalarini yechishda zamonaviy yondashuvlar, tarixiy voqeliklarni, faktlarni o‘rganishda elektron manbalarning hamda internetning ilmiy va amaliy ahamiyatini hamda tarxiy tadqiqotda geografik axborot tizimlari, 3D modellashtirish texnologiyasining o‘rni, virtual muzeylar ahamiyati, masofaviy ta’limning o‘ziga xosliklari kabi masalalar ahamiyati ochib beriladi. Ma’lumki, “Digital history” atamasini ilmiy muomalaga kiritilishi amerikalik tadqiqotchi E.Eyers va U.Tomas nomlari bilan bog‘liq (1997-yil, Virjiniya universiteti qoshidagi Virjiniya “Digital History” markazi). Raqamli tarix yosh rivojlanayotgan sohalardan biri bo‘lib, tarixni anglash hamda targ‘ib qilishda muhim usullarni taqdim etmoqda. Texnologiya rivojlanishda davom etar ekan, raqamli tarix va boshqa fanlar o‘rtasidagi munosabatlar tobora murakkablashib, fanlararo aloqalarning kuchayishi yangi ilmiy tadqiqot yo‘nalishlarini shakllanishiga sabab bo‘lmoqda [1]. Zamonaviy ilm-fan taraqqiyoti insoniyat tafakkurining yangi bosqichga ko‘tarilishini taqozo qilmoqda. Xususan, axborot texnologiyalarining jadal sur’atlar bilan rivojlanishi fanlararo integratsiyani chuqurlashtirib, an’anaviy gumanitar fanlar, jumladan tarix fani oldiga ham mutlaqo yangi ilmiy-uslubiy vazifalarni qo‘ymoqda. Tarix fani – insoniyat sivilizatsiyasining shakllanishi, rivojlanishi va in