POMIR MINTAQASIDAGI INGLIZ EKSPEDITSIYALARINING AHAMIYATI. BUYUK O‘YIN DOIRASIDAGI HARAKATLAR

Аннотация

This article analyzes the geopolitical significance of British expeditions carried out in the Pamir region during the second half of the 19th century and the early 20th century. During the period of the “Great Game” between the British and Russian Empires, Pamir emerged as a strategic point of interest. The article explores the objectives of the expeditions organized by the British, the activities of figures such as George Hayward, Thomas Gordon, and Francis Younghusband, as well as the scientific and intelligence role of the Royal Geographical Society. It also highlights the importance of the research conducted by the Pandits in mapping the region in detail. Keywords: Pamirs, British expeditions, Great Game, Royal Geographical Society, exploration, Russian Empire, British India, Pandits, border politics. 165 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025 ЗНАЧЕНИЕ БРИТАНСКИХ ЭКСПЕДИЦИЙ В ПАМИРСКОМ РЕГИОНЕ. ДЕЙСТВИЯ В РАМКАХ БОЛЬШОЙ ИГРЫ Аннотация: В данной статье анализируется геополитическое значение британских экспедиций, проведённых в регионе Памира во второй половине XIX – начале XX века. В период «Большой игры» между Британской и Российской империями Памир стал стратегически важной точкой. В статье подробно рассматриваются цели экспедиций, организованных британцами, деятельность таких личностей, как Джордж Хейворд, Томас Гордон, Фрэнсис Янгхасбенд, а также научная и разведывательная роль Королевского географического общества. Также подчёркивается важность исследований, проведённых с участием пандитов, в детальном картографировании региона. Ключевые слова: Памир, британские экспедиции, Большая игра, Королевское географическое общество, разведка, Российская империя, Британская Индия, пандиты, пограничная политика. XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida dunyo siyosiy xaritasida katta o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Ayniqsa, Yevrosiyo qit’asining markaziy qismida joylashgan Pomir mintaqasi Buyuk Britaniya va Rossiya imperiyalari o‘rtasidagi kuchli geosiyosiy raqobat – “Buyuk o‘yin” (The Great Game) markazlaridan biriga aylandi. Ikkala imperiya ham mintaqadagi ta’sirini mustahkamlashga intilib, razvedka va ilmiy ekspeditsiyalar orqali bu hududni chuqur o‘rgandilar. Ayniqsa ingliz ekspeditsiyalarining faoliyati Pomirning siyosiy taqdiri, chegaralarning belgilanishi va mintaqadagi qudrat muvozanatini shakllantirishda muhim o‘rin egalladi. Pomir mintaqasining tabiiy-geografik va strategik ahamiyati haqida gap ketganda, Pomir tog‘ tizmalari O‘rta Osiyo va Janubiy Osiyoni ajratib turuvchi tabiiy to‘siq sifatida qadimdan harbiy va savdo yo‘llari uchun murakkab hudud bo‘lib kelgan. Bu mintaqa Hisor, Oloy, Shohimardon, Ko‘kcha, Panj va boshqa tabiiy obyektlarni o‘z ichiga oladi. Strategik jihatdan Pomir Afg‘oniston, Xitoy (Qashqar), Rossiya imperiyasi (Sharqiy Buxoro) va Britaniya Hindistoni chorrahasida joylashgan bo‘lib, har qanday qudratli davlat uchun harbiy va siyosiy ahamiyatga ega edi. Buyuk Britaniya Pomirga bo‘lgan qiziqishini birinchi navbatda Hindistondagi mustamlaka manfaatlari bilan bog‘liq holda izohladi. Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyoda – ayniqsa Buxoro amirligi va Xiva xonligiga bosqinchilik 166 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025 yurishlari Britaniyada xavotir uyg‘otdi. Hindiston bilan chegaradosh bo‘lgan Pomir tog‘lari Britaniya uchun "tampon zona" vazifasini bajarishi kerak edi. Shu bois inglizlar Pomir mintaqasini harbiy-strategik nuqtai nazardan o‘rganishga kirishdilar. Asosiy maqsad — mintaqadagi tabiiy to‘siqlar, aholi zichligi, yo‘llar holati va Rossiya harbiy harakatlariga qarshi turish imkoniyatlarini baholash edi. Buning uchun harbiy razvedkachilar, sayohatchilar va geograflardan iborat ekspeditsiyalar tashkil etildi. Ma’lumki, XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab Buyuk Britaniya va Rossiya imperiyalari o‘rtasida Markaziy Osiyo ustidan nazorat o‘rnatish uchun kurash kuchaydi. Ushbu global strategik to‘qnashuvda harbiy kuch, siyosiy diplomatiya bilan bir qatorda geografik bilim va ilmiy tadqiqotlar ham muhim rol o‘ynadi. Ayniqsa, Londonda joylashgan Qirollik Geografik Jamiyati (Royal Geographical Society – RGS) ushbu jarayonlarda ilmiy niqob ostidagi razvedka, strategik axborot to‘plash va ekspeditsiyalarni tashkillashtirish orqali beqiyos xizmat ko‘rsatdi. Qirollik Geografik Jamiyati 1830-yilda tashkil topgan bo‘lib, dastlabki maqsadi geografik bilimlarni rivojlantirish va yangi hududlarni ilmiy o‘rganish edi. Jamiyat ilmiy maqolalar, kartografik ishlar va ekspeditsiyalar orqali Britaniya jamoatchiligi va hukumatini notanish hududlar haqida xabardor qilishni ko‘zlagan. Ammo XIX asrning ikkinchi yarmiga kelib, u imperialistik siyosatning ajralmas qismiga aylandi. Ayniqsa, Buyuk Britaniya Hindistoni xavfsizligini ta’minlash maqsadida ushbu jamiyat faoliyati kuchaytirildi. 1868–1870 yillarda ingliz geograf va razvedkachisi Jorj Xeyvard Pomirga birinchi ekspeditsiyala