ARABLARNING ISPANIYANI ISTILO QILISHI VA ISPAN TILIDA PAYDO BO‘LGAN ARABIZMLAR

Аннотация

В данной статье освещается процесс арабского завоевания Испании как историческое явление, а также анализируется его влияние на испанский язык, в частности проникновение арабских заимствований. Рассматриваются особенности арабизмов в лексической системе, их изменения в форме и значении, а также примеры в современном испанском языке. Ключевые слова: арабское завоевание; Андалусия; исламская культура; арабизмы; испанский язык; лексическое влияние. 711- yilda Umaviy xalifaligiga qarashli shimoliy Afrikadan kelgan qo‘shin boshchisi Tarik ibn Ziyod Gibraltargacha o‘tib, Qirol Roderikni Guadalete jangida yengdi va Visigotlar saltanatiga zomin bo‘ldi. Bu hodisa Ispaniya yarimorolidagi Xristian hukmronligini buzib, yil oxiriga borib Tarik Toledoni egalladi. Keyingi asrlarda Andalusiya (musulmon Ispaniya) deb atalgan bu yurt Arablar hukmronligida qoldi. Al-Andalusning tarixiy davri (Umaviy amirligi, 929–1031 yillarda Kalifat, keyin taifalar va qo‘shinlar aralashuvi) 1492-yilda Ferdinand va Isabelloning Granadani egallashi bilan yakunlandi. Ushbu ming yillik kontakt natijasida ispan tiliga minglab arabcha so‘zlar kirib qoldi. Ispan tilida arabcha ta’sir boʻlgan lug‘at elementlarining asosan 711–1492 yillardagi musulmon davri bilan bog‘liq ekanligi ta’kidlanadi. Ispan tilida arabcha kelib chiqishli leksikaning hajmi katta bo‘lib, taxminan 4 mingga yaqin so‘z arabizm manbali deb hisoblanadi. Tarixiy faktlar va istiloning bosqichlari. Arab istilosi avvalo Vizigot qiroligidagi ichki nizolar sababli sodir boʻldi. Qirol Witiza 710-yilda vafot etgach, uning taxti uchun kurash yuzaga keldi va bu ziddiyat 161 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025 Arablar uchun mazkur mintaqaga hujum imkoniyatini yaratdi. 711-yil boshida Shimoliy Afrikadagi Mūsā ibn Nusayr Tarik ibn Ziyodni boshqaruvidagi taxminan 1700 kishilik qo‘shin Gibraltarga o‘tadi va bu kuchlar Roderik qo‘shinini mag‘lub etdi. Tarik qo‘shinlari 711-yil oxirida Toledoni bosib olib, bu yerni o‘z poytaxti qildi. Yillar o‘tishi bilan Andalusiya viloyatlari (Murcia, Alikante, Sevilya, Narbona va boshqalar) qat’iy musulmon nazoratiga o‘tdi. 755-yilda Abdurashid ibn Rorik o‘z mustaqilligini e’lon qilib, Ispaniyada Umaviy saltanatiga asos soldi. 929-yilda al- Hakam II o‘zini xalifa deb e’lon qilib, Andalusiyada mustaqil Cordoba Kalifatiga asos soldi. 11–12-asrlarda Ispaniya qurilishi burqdi: 1031 yilda Umaviylar qulaganidan so‘ng taifalar hukmdorlik kirdi. Keyingi asrlarda shimoldan katolik qirolliklari bosqichma-bosqich Andalusiyani qayta bosib olib, 1212-yildagi Las Navas de Tolosa jangida almoravid va almohadlarning qarshiligi mag‘lub boʻldi. Natijada musulmon bosqini faqat janubdagi Granada qirolligida saqlanib qoldi. Nihoyat, 1492-yilgi murakkab harbiy kampaniya natijasida, granadalik musulmonlar qurol tashlab, Islom hukmronligiga yakun yasaldi. Bu davr mobaynida Qur’on tarannumi, sharqilik san’at va ilm-fan Andalusiyada gullab-yashnadi. Ispaniya jamiyatidagi turli qatlamlar – musulmonlar, mozarab xristianlar va yahudiylar – yaqin aloqada bo‘lganligi bu hududda arabcha ta’sirni kuchaytirdi. Ijtimoiy madaniyat va tilga ta’siri. Andalusiyada islam madaniyati va madaniy merosining tilga ta’siri ko‘p qirrali boʻldi. Birinchi navbatda, arab tili ma’muriy va ilmiy tilda qo‘llandi; maktablar, kutubxonalar faoliyat ko‘rsatdi va ispan Sharqda olinib kelinadigan ilmiy bilimlardan (matematika, astronomiya, tibbiyot va falsafa) boyidi. Masalan, Andalusiyadagi ma’lumotlarga koʻra, Ibn Rushd (Averroes), Ibn Tufayl kabi olimlar falsafa, fizika va tibbiyot sohalarini rivojlantirdi. Shuningdek, mamlakat arxitekturasida arab- me’morchilik uslublari oʻzgarmas iz qoldirdi: Zailiga (Sevilya), Kordova masjidi va Grenada qal’asi Alhambra singari yodgorliklar bugungi kungacha saqlanib qolgan. Til nuqtai nazaridan, arabcha va mintaqaviy (mozarab) lotin asosidagi dialektlar integratsiyasi natijasida ispan leksikasida arabcha elementlar koʻp uchraydi. Ispan tili oʻz tarkibida koʻpincha arabcha hosila yoki birlik soʻzlari hamda arabcha “al-” belgisi bilan boshlanadigan leksik birliklarni saqlab qolgan. Masalan, arabchadagi alifbe leksik birlik “al-” ispan tiliga biriktirilgan ko‘plab so‘zlarda saqlangan (masalan, almohada “yostiq” – al-muḵádda, alcázar “qal’a” – al-qaṣr, azúcar “shakar” – as-sukkar). Arabizm va lotinizm o‘rtasida sinonim juftliklari ham uchraydi: masalan, aceituna (zaytun mevasi) – oliva (lotincha “olive”), alacrán (chayon) – escorpión kabi juftlar mavjud. Arabcha sohasi ingliz tiliga xos bo‘lgan 162 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025 namunada, lafa va tarozi kabi amaliy sohalarda ko‘plab lug‘at birikmalari paydo bo‘ldi. Masalan, ispancha asesino (o‘ldiruvchi, qotil), rehén (garovga olingan), tarifa (davlat belgilagan to‘lov), alcalde (“shahar meri”, arabcha al-qāḍī “qozi, sudya”), almacén (“omborxona”, arabcha al-maḵzan), quilate (“karat” – og‘irlik birligi, qī