ФАВОИД УЗ-ЗИЁИЯ АСАРИ – ИСЛОМИЙ ИЛМЛАРНИНГ КАЛИТИ СИФАТИДА

Аннотация

Ушбу мақолада Абдураҳмон Жомийнинг “Фавоид уз-Зиёия” асари исломий илмларни ўрганишдаги марказий ўрни ва араб тили грамматикасида тутган аҳамияти таҳлил қилинади. Асарнинг таълимий мақсади, грамматик тартиби, “Кофия”га ёзилган шарҳ сифатидаги услуби ҳамда талабалар учун қандай манфаатли қўлланма бўлгани батафсил ёритилади. Шунингдек, “Фавоид уз-Зиёия”нинг тафсир, ҳадис, фиқҳ, калом ва бошқа исломий фанларга асос бўлишдаги услубий жиҳатлари ҳамда унга ёзилган ҳошиялар анъанасидаги таъсири илмий таҳлил этилади. Мақолада қўлёзмаларга асосланган маълумотлар, замонавий тадқиқотлар натижалари ва таълим тарихидаги ўрнини исботловчи далиллар ҳам келтирилади. Калит сўзлар: Абдураҳмон Жомий, Фавоид уз-Зиёия, Кофия, араб тили грамматикаси, исломий илмлар, наҳв, шарҳ, ҳошия, мадраса, мантиқий таҳлил, тафсир, фиқҳ, лингвистик мерос. 1. Кириш Абдураҳмон Жомий (1414–1492) нафақат ўз замонасининг йирик шоири, балки етук тилшунос ва мутафаккир олим ҳам эди. Унинг “Фавоид уз- Зиёия” асари Ибн Ҳожибнинг “Кофия” асарига ёзилган мукаммал шарҳ ҳисобланади. XV аср мадрасаларидаги грамматик таълимда асосий ўқув қўлланма сифатида қабул қилинган бу асар, исломий илмларга тайёргарликда муҳим ўрин тутади. Жомий ушбу асарни ўғли Зиёвуддин Юсуфга бағишлаган бўлиб, ривоятларга кўра, у “Кофия”ни ўрганишда қийналгани учун Жомий бу мураккаб матнни тушунарли тарзда изоҳлаб беришни мақсад қилган. 2. Таълимдаги ўрни “Фавоид уз-Зиёия” асари содда, равон услубда ёзилган бўлиб, талабалар учун қўлланма сифатида мўлжалланган. Унда “Кофия”даги мураккаб қоидаларни соддалаштириш, уларнинг мантиқий асосларини тушунтириш, истилоҳларни шарҳлаш ва мисоллар орқали аниқлаштириш каби дидактик мақсадлар мавжуд. Асар ўша давр мадрасаларида “Мулла Жомий” номи билан машҳур бўлган ва грамматика фанининг юқори босқичи сифатида дарс сифатида ўқитилган. Унда “Авомил”, “Изҳор”, “Кофия” каби асарлардан кейинги босқичда ўргатилиши кенг тарқалган. 38 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025 Масалан, Тошкент, Самарқанд, Бухоро, Ҳирот каби илм марказларида “Фавоид уз-Зиёия” мадрасаларда бир неча авлодлар учун асосий дарслик бўлган. Баъзи манбаларда қайд этилишича, шогирдлар бу асарни ёд олган, ёзма шаклда шарҳлаб ўрганган, ҳатто айрим даргоҳларда дастур сифатида кўрсатилган. 3. Араб грамматикасини ўрганишдаги аҳамияти Араб тили наҳв илмида “Фавоид уз-Зиёия” ўз замонидаги барча асосий йўналишларни қамраб олган. Жомий асарда наҳвий қоидаларни фақат таъриф қилибгина қолмай, уларнинг иллатини, сабаб-натижа алоқасини, маъно билан боғлиқлигини ҳам очиб беради. Масалан, у “мансуб” ҳолнинг пайдо бўлиши, феълга боғлиқлик, насб амалдорлари ва уларнинг таъсир доирасини мантиқий тизим асосида тушунтиради. Асарда “исм”, “феъл”, “ҳарф” каби асосий сўз туркумлари тўлиқ таҳлил этилади. Ушбу шарҳда Ибн Ҳожибнинг услубига ҳурмат сақланиб, ҳар бир бобнинг мазмуни кенгайтирилган ҳолда берилган. Шарҳда Қуръони карим оятлари, араб шоирларининг шеърларидан мисоллар келтирилиб, қоида ва маънони амалиётда англаш осонлаштирилган. Жомийнинг услуби равон, фасоҳатли, муаммосиз, бироқ илмий. У лўнда, мушоҳадага бой, бадиий образлардан тўғри фойдаланади. 4. Исломий илмлардаги роли Араб тили исломий илмларнинг асосий калити саналади. Қуръон, ҳадис, фиқҳ ва калом илмлари араб тилига боғлиқ бўлгани учун, бу илмларнинг барча талабалари наҳвни мукаммал ўзлаштириши шарт эди. Жомийнинг “Фавоид уз-Зиёия” асари ушбу эҳтиёжга жавоб берган. Асарда Қуръон оятларидан келтирилган грамматик мисоллар, ҳадис жумлаларидаги ифодаларнинг мантиқий таҳлили, маънони аниқлашга ёрдам берувчи грамматик далиллар ишлатилган. Бу эса талабаларни фақат грамматик қоидаларга эмас, балки исломий матнларни тўғри тушунишга ҳам тайёрлаган. Жомий тафсир ва фиқҳдаги мураккаб жумлаларни грамматик тузилишига қараб изоҳлаш имконини берадиган асосий билимларни шарҳ орқали етказган. 5. Илмий мерос ва ҳошиялар анъанасидаги ўрни “Фавоид уз-Зиёия” асарига XVII–XIX асрларда бир неча машҳур наҳвий олимлар ҳошия ва шарҳлар ёзган. Жумладан, Исомиддин Асфароний, Абдулғафур Лорий, Муҳаммад Исматуллоҳ Бухорий каби муаллифлар ушбу шарҳга алоҳида изоҳлар битган. Бу ҳошияларда улар Жомийнинг фикрларига изоҳ, баъзан эътироз, баъзан кенгроқ тафсир келтирган. 39 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025 Шунингдек, асар ҳозирги кун тадқиқотчилари томонидан ҳам қайта ўрганилмоқда. М. Абдуллаев, А. Эмомов, К.Б. Исмонов каби олимлар асарни лингвистик ва мантиқий жиҳатдан таҳлил қилган. Жомийнинг бу асарига ёзилган ҳошиялар алоҳида илмий мактабларнинг вужудга келишида катта аҳамият касб этган. Хулоса: “Фавоид уз-Зиёия” Абдураҳмон Жомийнинг наҳвий билимларни мантиқий ва амалий асосда тушунтирган бетакрор шарҳидир. Асар ўзининг содда ва дидактик услуби, қоидани иллат билан баён қилиш принципи, илмий ва маърифий мақсадга қаратилган мазмуни билан талабаларни исломий фанларга тайёрлашда бебаҳо манба бўлиб келган. Ҳозирда ҳам бу асар қўлёзма ва нашр шаклида ў