Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
OHANGARON DARYO HAVZASI LANDSHAFTLARINING TEXNOGEN JARAYONLAR TA’SIRIDA IFLOSLANISHI, UNING OQIBATLARI VA AYRIM CHORA-TADBIRLAR
Fozilov Azamat Sobirovich
Современная наука и исследования · 431 · 2025
Аннотация
Ushbu maqolada Ohangaron daryo havzasi landshaft komplekslarining texnogen ifloslanish xususiyatlari, ularning manbalari, tabiiy ekotizimlarga ta'sir qilish mexanizmlari va salbiy oqibatlarini yumshatish bo‘yicha mumkin bo‘lgan chora-tadbirlar ko‘rib chiqilgan. Sanoat, qishloq xo‘jaligi va transport tizimini hududning tuproq sifati, suv resurslari va bioxilma-xilligiga ta’sirini tahlil qilishga alohida e’tibor qaratilgan. Buzilgan landshaftlar monitoringi va ularni tiklash bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: Ohangaron, havza, texnogen ifloslanish, suv resurslari, landshaft komplekslari, Olmaliq kon-metallurgiya kombinati (OKMK). Kirish. Ohangaron daryosi havzasi Toshkent viloyatidagi intensiv iqtisodiy faoliyat tufayli sezilarli darajada texnogen ifloslanishga uchragan. Kimyo, metallurgiya va mashinasozlik sanoatiga ega bo‘lgan Angren, Olmaliq va Ohangaron kabi sanoat markazlari asosiy ifloslanish manbalari hisoblanadi. Bundan tashqari, tog‘-kon sanoati, qishloq xo‘jaligi, transport va maishiy chiqindilar atrof-muhitga salbiy ta'sir ko‘rsatadi. Asosiy ifloslantiruvchi moddalar og‘ir metallar, azot va oltingugurt oksidlari, chang, sanoat chiqindilari, pestitsidlar, mineral o‘g‘itlar va organik chiqindilardir. Bu ifloslantiruvchi moddalar tuproq, suv va atmosfera tarkibiga aralashib, atrof- muhit va aholi salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi [1; 3]. Texnogen ifloslanish jarayoni Ohangaron daryosi suvning ifloslanishi uning sifatining yomonlashishiga olib keladi va suv organizmlariga salbiy ta'sir ko‘rsatadi. Tuproqning og‘ir metallar bilan ifloslanishi uning unumdorligini pasaytiradi va biologik jarayonlarni buzadi. Sanoat korxonalari va avtotransport vositalarining chiqindilari atmosferani ifloslantiradi, bu esa havo sifatining yomonlashishiga va aholi o‘rtasida respirator kasalliklarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi [2; 4; 5]. Asosiy qism. Ohangaron havzasi sanoat korxonalari, shaharlar va qishloq xoʻjaligi faoliyatining yuqori konsentratsiyasi tufayli texnogen ifloslanishni oʻrganish uchun asosiy hudud hisoblanadi. Asosiy ifloslanish manbalariga Olmaliq kon-metallurgiya kombinati (OKMK), Angren, Olmaliq va Ohangaron shaharlari, shuningdek, irrigatsiya tizimlari kiradi. Oxirgi 30 yil davomida olib borilgan tadqiqotlar antropogen bosim bilan bog‘liq holda yer usti va yer osti suvlari, tuproq va atmosferaning sifati sezilarli darajada yomonlashganini ko‘rsatadi [6; 7; 8]. Asosiy ifloslanish manbalari Sanoat obyektlari: - Olmaliq kon-metallurgiya kombinati (OKMK): og‘ir metallar (mis, rux, temir) va azotni o‘z ichiga olgan moddalar bilan ifloslanishning eng katta manbayi. Kombinat har yili 21 ming m³/soatgacha suv iste'mol qiladi, sanoat chiqindilarining Ohangaron daryosiga quyilishi o‘rta oqimda mis va nitritlar bo‘yicha REM dan oshib ketishiga olib keladi. 96 “TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI” - Angren va Olmaliq shaharlari: Shahar kanalizatsiyalaridan, sanoat zonalari va qattiq maishiy chiqindi poligonlaridan chiqqan oqava suvlar daryoning organik birikmalar va og‘ir metallar bilan ifloslanishini oshiradi. Qishloq xoʻjaligi: - Sug‘orma dehqonchilikda mineral o‘g‘itlar va pestitsidlardan foydalanish tuproq va yer osti suvlarida nitrat va fosfatlarning to‘planishiga olib keladi. Intensiv sug‘orish natijasida tuproqning ikkilamchi sho‘rlanishi havzadagi qishloq xo‘jaligi yerlarining 40 % i gacha ta'sir qiladi. Maishiy oqava suvlar: - Aholi punktlari (Angren, Olmaliq va boshqalar) oqava suvlarini yetarli darajada samarali tozalamasdan oqizilish daryoga organik moddalar, biogen elementlar (azot, fosfor), patogen mikroorganizmlarning chiqishiga olib keladi. Transport: - Avtomobil chiqindi gazlari, shuningdek, yo‘llarning changlari (ayniqsa, sanoat zonalariga tutash tuproq yo‘llar) atmosfera, tuproq va suv resurslarining ifloslanishiga olib keladi. Energetika: : – Ko‘mirda ishlaydigan Angren issiqlik elektr stansiyasi atmosferaga sezilarli miqdorda kul, oltingugurt va azot oksidlarini chiqaradi. Landshaftlarga ta'siri Yer usti suvlari : - Ohangaron daryosi: Eng ifloslangan hududlar oʻrta oqimda toʻplangan boʻlib, bu yerda mis konsentratsiyasi REM dan 5-10 marta, nitritlar esa 50-100 martadan oshadi. - Tuyabo‘g‘iz suv ombori: Olmaliq kon-metallurgiya kombinatining ifloslangan oqava suvlarini to‘playdi, bu esa pastki cho‘kindilarda og‘ir metallarning to‘planishiga olib keladi . Yer osti suvlari: - Oxirgi 30 yil ichida minerallashuv darajasi <1 g/l boʻlgan yer osti suvlari zahiralari 40% ga kamaydi. Ifloslanish sanoat chiqindilari va qishloq xoʻjaligiga kimyoviy moddalarining kirib kelishi bilan bogʻliq. Tuproqlar: - Sanoat zonalari yaqinida mis, rux va qo‘rg‘oshin miqdori ko‘paygan texnogen geokimyoviy anomaliyalar aniqlangan. Masalan, Olmaliq kon-metallurgiya kombinati atrofidagi tuproqlarda mis kontsentratsiyasi 350 mg/kg ga yetadi, bu fon qiymatlaridan 350 baravar yuqori [9; 10; 11]. Zararli moddalarning turlari: Og‘ir metallar: mis (Cu), rux (Zn), qo‘rg‘oshin (Pb), kadmiy (Cd)
Доказательный фрагмент
«Ushbu maqolada Ohangaron daryo havzasi landshaft komplekslarining texnogen ifloslanish xususiyatlari, ularning manbalari, tabiiy ekotizimlarga ta'sir qilish mexanizmlari va salbiy oqibatlarini yumshatish bo‘yicha mumk…»
Образец извлечения
Демо-превьюUshbu maqolada Ohangaron daryo havzasi landshaft komplekslarining texnogen ifloslanish xususiyatlari, ularning manbalari, tabiiy ekotizimlarga ta'sir qilish mexanizmlari va salbiy oqibatlarini yumshatish bo‘yicha mumk… Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- texnogen ifloslanish, landshaft komplekslari, suv resurslari, havza, Ohangaron, Olmaliq kon-metallurgiya kombinati (OKMK).
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025