DUKKАKLI EKINLАR DОNIDА LIPID MIQDОRI

Аннотация

The article studies the types, amounts and biological significance of lipids in legumes (e.g. peas, beans, soybeans). The article discusses the types of these lipids (triglycerides, phospholipids, sterols), their participation in metabolic processes and use in the food industry. It was also shown that the lipid content depends on the legume variety, growing conditions and storage technology. The article also provides recommendations on the role of legumes in the food industry, dietary nutrition and vegetable oil production. Keywords: Legumes, lipids, fatty acids, unsaturated fats, soybeans, beans, phospholipids, triglycerides, biological significance, vegetable oil. Kirish: Dukkakli donli o‘simliklar qadimdan insoniyat oziq-ovqatining ajralmas qismi bo‘lib kelgan. Bugungi kunda ular global miqyosda asosiy oqsilli mahsulot sifatida tan olinadi. Bundan tashqari, ularning tarkibida uglevodlar, vitaminlar, minerallar va ayniqsa lipidlar mavjud bo‘lib, bu moddalarning salomatlik uchun foydali jihatlari ilmiy jamoatchilik tomonidan tobora ko‘proq o‘rganilmoqda. Garchi dukkakli donlarning umumiy lipid miqdori nisbatan past bo‘lsada, ularning sifat jihatidan boy va muvozanatli yog‘ kislotalar tarkibi ularni juda foydali qiladi. Ayniqsa, soya donidagi yog‘lar o‘zining yuqori to‘yinmagan yog‘ kislotalari, jumladan linoleik va olein kislotasi bilan ajralib turadi. Bu yog‘ kislotalari yurak-qon tomir tizimiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, xolesterin miqdorini kamaytiradi va yallig‘lanishga qarshi xususiyatga ega. Asosiy qism: Kо'pginа dukkаkli ekinlаrdа dоn tаrkibidаgi lipid miqdоri 2-4% ni tаshkil qilаdi vа ulаr аsоsаn yоg'lаr vа fоsfоlipidlаr (fоsfаtidiletаnоlаminlаr vа fоsfаtidilxоlinlаr) bilаn ifоdаlаnаdi, ulаr аsоsаn embriоndа lоkаlizаtsiyа qilinаdi. Strukturаviy lipidlаr kоtiledоnlаrdа sintezlаnаdi. Bа'zi dukkаkli о'simliklаrdа, аsоsаn, yоg'lаr (nо'xаt, sоyа) sintezi tufаyli urug'lаrdа sezilаrli dаrаjаdа kо'prоq lipidlаr tо'plаnishi mumkin. Sоyа dоnidа judа kо'p yоg' (18-25%) mаvjud bо'lib, undа vegetаtiv оrgаnlаrdаn kelаdigаn eriydigаn uglevоdlаr krаxmаl sintezi uchun emаs, bаlki аtsilgliserоllаrni hоsil qilish uchun ishlаtilаdi, shuning uchun sоyа nаfаqаt yuqоri prоteinli ekin, bаlki mоyli ekindir. Dukkаkli ekinlаr urug'idаn оlingаn yоg'lаr linоl (45- https://scientific-jl.org/obr 3 7 Выпуск журнала №-69 Часть–1_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 55%) vа linоlen (5-15%) kislоtаlаrning yuqоri miqdоri bilаn аjrаlib turаdi, bu ulаrning yuqоri biоlоgik qiymаtini kо'rsаtаdi. Dukkakli donlarda mavjud bo‘lgan lipidlar quyidagi asosiy guruhlarga bo‘linadi: Triglitseridlar – energiya manbai sifatida xizmat qiladi; Fosfolipidlar – hujayra membranasining asosiy komponenti; Fitosterollar – xolesterin miqdorini tartibga soluvchi modda; Glikolipidlar va boshqa minor lipidlar – hujayra metabolizmida ishtirok etadi. Shuningdek, dukkakli donlardagi lipidlar nafaqat ovqatlanishda, balki farmatsevtika, kosmetika va texnik yog‘ sanoatida ham keng qo‘llaniladi. Ularning tarkibidagi muvozanatli yog‘ kislotalari tufayli dukkakli yog‘lar sog‘lom ovqatlanish uchun muhim bo‘lib, vegeterian va veganga oid parhezlar uchun muqobil energiya manbaidir. Yana bir muhim jihati shundaki, lipidlar miqdori va sifati donning: naviga, yetishtirish iqlimiga, agrotexnikaga, hosil yig‘ish vaqtiga, saqlash va qayta ishlash texnologiyalariga bog‘liq holda sezilarli farq qiladi. Dukkakli ekinlar, o'simliklar oilasiga mansub bo'lib, yirik ozuqaviy qiymatga ega. Ular asosan oqsillar, tolalar, vitaminlar va minerallar bilan boy bo'lib, shu bilan birga, lipidlar, ya'ni yog'li moddalar ham o'z ichiga oladi. Dukkakli ekinlar, bunday oziqaviy tarkib bilan, nafaqat odamlar, balki hayvonlar uchun ham muhim oziq-ovqat manbai hisoblanadi. Lipidlar organizmning zarur energiya manbalari bo'lib, ular hujayralar tuzilishini mustahkamlashda va turli biokimyoviy jarayonlarda muhim rol o'ynaydi. https://scientific-jl.org/obr 3 8 Выпуск журнала №-69 Часть–1_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Dukkakli ekinlarda lipidlar nisbatan kam miqdorda bo'lsa-da, ular ko'plab foydali to'yingan va to'yinmagan yog' kislotalarini, shu jumladan omega-3 va omega-6 yog' kislotalarini o'z ichiga oladi. Ushbu yog' kislotalari yurak va qon tomir tizimi uchun foydali bo'lib, xolesterin miqdorini pasaytiradi, shuningdek, yallig'lanish jarayonlarini kamaytiradi. Dukkakli ekinlar tarkibida mavjud bo'lgan omega-6 va omega-3 yog' kislotalari, organizmga zarur bo'lgan yog'li moddalar bilan ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. Dukkakli ekinlar lipidlarining boshqa ozuqaviy moddalar bilan muvozanatli tarkibi, ularga katta ahamiyat berishni taqozo etadi. Ushbu o'simliklar tarkibida mavjud bo'lgan lipidlar, odatda to'yingan yog'larning nisbatan past miqdoriga ega, bu esa ularni sog'lom ovqatlanish uchun ideal variantga aylantiradi. Biroq, lipidlar tarkibining pastligi ularni boshqa yog'li manbalar bilan, masalan, yong'oqlar, o'simlik yog'lari va bo