PEPTIDLARNING INSON ORGANIZMIDAGI FIZIOLOGIK AHAMIYATI.

Аннотация

The article discusses the physiological significance of peptides in the human body. Peptides are short-chain compounds composed of amino acids that https://scientific-jl.org/obr 4 7 Выпуск журнала №-69 Часть–1_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 perform important biological functions as hormones, neuropeptides, and immunomodulators. The article provides information on the synthesis, classification, and role of peptides in the body. In particular, its purpose is to highlight the main types of peptides, their role in the body, and their application in science. Keywords: Peptide, amino acid, hormone, physiological functions, substance, neuropeptide, enzymatic, chemical. Kirish: Peptidlar - bu ikki yoki undan ortiq aminokislota qoldiqlaridan tashkil topgan, peptid bog‘lari orqali bog‘langan organik birikmalardir. Ular oqsillarga nisbatan ancha qisqa bo‘lib, tarkibida odatda 2 dan 50 tagacha aminokislota bo‘ladi. Peptidlar biologik tizimlarda signal uzatish, metabolik jarayonlarni nazorat qilish, hujayralararo aloqa, immun javob shakllanishi, va gormonlar sifatida faoliyat yuritishda muhim rol o‘ynaydi. Bugungi kunda peptidlarning fiziologik ahamiyatini o‘rganish biologiya, tibbiyot, farmatsiya va oziq-ovqat sanoati uchun nihoyatda dolzarb hisoblanadi. Peptidlar tabiiy va sun’iy yo‘l bilan sintez qilinishi mumkin. Ayniqsa, bioaktiv peptidlar inson organizmida turli retseptorlarga ta’sir ko‘rsatib, fiziologik jarayonlarga bevosita yoki bilvosita aralashadi. Masalan, insulin, oksitotsin, vazopressin kabi gormonlar peptid tabiatiga ega bo‘lib, qon bosimi, qand miqdori va suyuqlik balansini tartibga soladi. Peptidlar, shuningdek, oziq-ovqat mahsulotlari parchalanishidan hosil bo‘lgan biologik faol komponentlar sifatida inson salomatligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, ayrim peptidlar antioksidant, antimikrob, gipotenziya va immunomodulyator xususiyatlarga ega. Ushbu fazilatlar ularni dori vositalari, parhez ozuqalar va biotibbiy mahsulotlar sifatida qo‘llash imkonini beradi. Shu jihatdan peptidlarning kimyoviy tuzilishi, fiziologik ta’siri, sintezi va tibbiyotda qo‘llanilish yo‘nalishlarini chuqur o‘rganish nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ham egadir. Asosiy qisim: Peptidlar kichik molekular massali modda bo‘lib aminokislotalar qoldig‘idan tashkil topgan. https://scientific-jl.org/obr 4 8 Выпуск журнала №-69 Часть–1_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Tabiatda peptidlarni 2 turlari mavjud bo‘lib, birinchi turi organizm faoliyatida sintezlanadi va fiziologik vazifasini bajaradi. Ikkinchi turlari organizmda fermentativ yoki kimyoviy gidrolizlanish natijasida hosil bo‘ladi. Fermentatatsiya natijasida peptidlarni hosil bo‘lishi oshqazon ichagida ovqat tarkibidagi oqsillarni o‘zlashtirilishida hosil bo‘ladi. Bu oshqazonda pepsin, gastriksin ta'sirida boshlanib va ichakda tripsin, ximotripsin, amino- va karboksipeptidaza ta'sirida tugallanadi. Kichik peptidlarni parchalanishi di- va tripeptidaza ta'sirida yuz beradi va erkin aminokislotalar hosil bo‘ladi. So‘ngra bular organizmda so‘riladi va oqsillarni sinteziga sarflanadi. Peptidlarni muhim guruhlari. Peptidli buferlar. Insonlarni va hayvonlarni etida dipeptidlardan karnozin va anserin topilgan. Bu peptid bufer vazifasini bajaradi. Uni miqdori 0,2-0,3% yetadi. Go‘shtni asosiy ekstratsiyalanuvchi moddasi hisoblanadi. Peptid-gormonlar. Gormon - organik tabiatli modda bo‘lib ichki sekretsiya bezlar hujayrasida sintezlanadi va qon tarkibiga o‘tib organlarni faoliyatini boshqaradi. Masalan oksitotsin va vazopressin gormonlari 9 ta aminokislota qoldig‘idan iborat bo‘lib 1 ta disulfit bog‘ bor. Bu gormonlar organizm muskulaturasini qiskarishini boshqaradi. Qondagi osmotik bosimni va suv balansini boshqaradi va eslash jarayonini rivojlantiradi. Gormon melanotropin - bu bir zanjirli peptid bo‘lib soch, ko‘z va teri rangini shaklanishini tezlashtiradi. Neyropeptidlar. 50 dan ortiq turi bo‘lib inson va hayvon miyasida uchraydi. Bu peptidlar og‘riqni kamaytiradi, qo‘rkuv alomatini keltiradi, eslash, o‘rganish jarayoniga va uyquni boshqaradi. Vazoaktiv peptidlar. Bu peptidlar tomir tonusiga ta'sir etadi. Bularga bradikinin, kallidin va angiotenzin kiradi. Birinchi peptid 9ta, ikkinchisi - 10 ta, uchinchisi - 8ta aminokislota qoldig‘idan tuzilgan. Angiotenzin, tomirni qisqarishini xususiyatiga ega https://scientific-jl.org/obr 4 9 Выпуск журнала №-69 Часть–1_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 bo‘lib, zardob oqsili antiotenzinni proteolitik fermentlar bilan gidrolizlanishi natijasida hosil bo‘ladi. Peptidli toksinlar. Peptid tabiatli toksinlar mikroorganizmlar, zaharli qo‘ziqorin, asalari, ilonlar, dengiz malyuskalari va chayon chiqaradi. Bu toksinlar oziq-mahsulotlarni (sut mahsulotlarni, go‘sht, baliq) saqlashda va ishlov berishda bo‘ladigan nuqsonlar natijasida hosil bo‘ladi. Batulin - eng kuchli zaharli modda. Enterotoksinlar - Salmonella va Clostridium perfringens bakteriyal