O’RIK MEVASINING SALOMATLIK UCHUN AMALIY AXAMIYATI

Аннотация

The fruits of the plant are widely used as a spice. Jam is made from its fruits. The plant is also of great importance in the dyeing industry. Its roots and bark are used to produce yellow dye for dyeing wool. The red color of the fruit is a good dye for dyeing woolen fabrics. In medicine, medicines made from the plant are used in diseases associated with inflammation of the gallbladder, as a pain reliever when there are stones in it. An alcoholic mixture prepared on the basis of the leaves of the plant, in addition to being a hemostatic and anti-inflammatory remedy, also constricts blood vessels, accelerates the pulse, increases bile secretion, and contracts the muscles of the uterus. Studies also confirm the effectiveness of the plant in reducing cholesterol, normalizing blood pressure, and improving digestion. Key words: alkaloids, carotenoids, xanthophyll, lutein, chrysanthemumxanthin, zeaxanthin, auroxanthin, flavoxanthin Kirish. Qora zirk (Barbaris prodolgovatiy – Berberis oblonga Sehneid, qoraqand) – zirkdoshlar oilasiga mansub boʻlib, boʻyi 4 metrgacha еtadigan sershox buta. Oʻsimlikning eski shoxlari kulrang, yosh novdalari esa qoʻngʻir boʻladi. https://scientific-jl.org/obr 8 0 Выпуск журнала №-69 Часть–1_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Tikanlari uch boʻlakli. Barglari teskari tuxumsimon, choʻzinchoq, oʻtmas, chetlari biroz tishli yoki tekis, ularning uzunligi 2-6 sm boʻladi. Gullari sariq rangda boʻlib, gul shingili shoxlangan, rovaksimon. Mevasi qoramtir-binafsha rangda, ellipsimon koʻrinishga ega.Oʻsimlik may oyida gullab, iyun-iyul oylarida pishadi. Oʻsimlikning eski shoxlari kulrang, yosh novdalari esa qoʻngʻir boʻladi. Tikanlari uch boʻlakli. Barglari teskari tuxumsimon, choʻzinchoq, oʻtmas, chetlari biroz tishli yoki tekis, ularning uzunligi 2-6 sm boʻladi. Gullari sariq rangda boʻlib, gul shingili shoxlangan, rovaksimon. Mevasi qoramtir-binafsha rangda, ellipsimon koʻrinishga ega.Oʻsimlik may oyida gullab, iyun-iyul oylarida pishadi. Oʻzbekistonda tabiiy holda oʻsadigan zirklarning 12 turi qayd qilingan. Ular dengiz sathidan 1800 m balandlikda oʻsadi. Yovvoyi holdagi zirklar Yevropa, Oʻrta Osiyo hamda Uzoq Sharq hududlarida keng tarqalgan. Qorazirk tabiiy holda Toshkent, Samarqand, Surxondaryo, Qashqadaryo, viloyatlarining togʻli hududlarida, soy boʻylarida toʻp-toʻp boʻlib oʻsadi. Zirkning qashqar, bergen, qizil, tugma, qoraqand kabi turlari uchraydi. Qora zirk mevalari tarkibida vitamin C (250 mg), organik kislotalar (olma kislotasi, limon kislotasi, tatrat), xolinsifat moddalar, qand, mineral tuzlar va boshqa moddalar bor. Oʻsimlikning pishmagan mevalari, barglari, ildizi, hamda poʻstloqlarida berberin, oksiksantin, berbamin, leontin alkaloidlar mavjud. Hosilga kirgan paytidagi barglari tarkibida vitamin E (tokoferol), efir moylari boʻladi. Qora zirk mevalari xalq tabobatida asab faoliyati sustlashganda, oshqozon- ichak, sariq kasalliklarini, hafaqonlikni davolashda ishlatiladi. Bundan tashqari undan haroratni pasaytiruvchi, ishtaha uygʻotuvchi, oʻt haydovchi, yalligʻlanishgaa qarshi vosita sifatida ham foydalaniladi. Xalq tabobatida zirk ildizidan tayyorlangan qaynatma (poʻsti ajratilganda) bezgak va bodning davosi hisoblanadi. Bu qaynatma xalq tilida qiyomi zirk deb atalib, uning suyuqlashtirilgani bilan ogʻiz boʻshligʻi kasalliklarida chayqash tavsiya etiladi. https://scientific-jl.org/obr 8 1 Выпуск журнала №-69 Часть–1_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Oʻsimlik barglarining suvli damlamasi bezgak asorati boʻlgan taloq shishida hamda jigar kasalliklarida ishlatilsa, ildiz poʻstloqlarining damlamasi oʻtdagi tosh, sariq, buyrak ogʻrigʻi, bod kabi kasalliklarni davolashda ishlatiladi. Farmasevtikada qoʻllanilishi. Ilmiy tibbiyotda, zirkdan tayyorlangan dori- darmonlar oʻt pufagi shamollashi bilan bogʻliq boʻlgan kasalliklarda, undagi tosh boʻlganda hosil boʻluvchi ogʻriqlarga еngillik beruvchi omil sifatida foydalaniladi. Zirk barglari asosida tayyorlangan spirtli aralashma qon toʻxtashi, yalligʻlanishga qarshi davo boʻlishi bilan birga qon tomirlarini toraytiradi, tomir urishini tezlashtiradi, oʻt ajralishini kuchaytiradi, bachadon mushaklarini qisqartiradi. Sibir zirki ildizining sharbati suv bilan aralashtirilib suyuqlik tayyorlanganda, qon bosimini pasaytiradigan dori olinadi. Shuni aytish kerakki, tibbiyotda xavfli oʻsmalarni davolashda ishlatiladigan Zdrenko yigʻma dorisiga zirk oʻsimligining ildizi asos boʻlib xizmat qiladi. Ayrim odamlar zirk mevalariga allergik reaksiya berishi mumkin. Haddan tashqari iste’mol qilish diareya va qoringa og’riq keltirishi mumkin. Har qanday o’simlik kabi, uning ta’siri individual bo’lishi mumkin. Agar insonda past qon bosimi bo’lsa, ehtiyot bo’lishi kerak. Sanoatda qoʻllanilishi. Zirk mevalari ziravor sifatida keng koʻlamda qoʻllaniladi. Uning mevalaridan murabbo tayyorlanadi. Oʻsimlik boʻyoqchilik sanoatida ham katta ahamiyatga ega. Uning ildiz va tanasidan junlarni boʻyash uch