1XALQARO XUSUSIY HUQUQNING PREDMETI, MANBALARI VA SUBYEKTLARI, XALQARO XUSUSIY HUQUQNING TUZILISHI ( TARKIBIY QISMLARI )

Аннотация

Xalqaro xususiy huquqning predmeti, manbalari va subyektlarining keng talqin qilinishi, O’zbekiston Respublikasi va Fransiya davlatining milliy qonunchiligi va xalqaro huquq normalarining o’ziga xos o’xshash va farqli jihatlari, xalqaro xususiy qonunchilikdagi muammolar va ularga takliflar. Kalit so’zlar: Xalqaro xususiy huquq, sud va arbitraj qarori, chet el huquq normasi, Bustamante kodeksi, xalqaro shartnomalar, xalqaro tovarlar savdosi, konvensiyalar, umumiy va maxsus qism, pandect tizimi, kollizion normalar, aybsizlik prezumpsiyasi, oila kodeksi, vasiylik sudyasi, Fuqarolik kodeksi, fuqarolik protsessual kodeksi, Adliya vazirligi, fuqarolik guvohnomasi, FHDYO. Xalqaro xususiy huquq fani huquq sohasining eng ko’lamli tarmog’I hisoblanadi. Bu fan asosan boshqa fanlardan xalqaro huquq sohasida keng qo’llanilishi bilan ajralib turadi. Xalqaro xususiy huquqning negizini asosan uning predmeti tashkil etadi. Chunki har bir huquq sohasi birinchi navbatda predmeti bilan boshlanadi. Predmet xalqaro huquq sohasida normalar bilan ifodalanadigan va tartibga solinadigan ijtimoiy 1 Xalqaro xususiy huquq darslik 2019 https://scientific-jl.org/obr 1 5 2 Выпуск журнала №-69 Часть–1_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 munosabatlardan iboratdir. Ijtimoiy munosabatlar asosan fuqarolik huquq munosabatlardan iborat bo’lgan oila, yer, mehnat, tadbirkorlik, yuk va yo’lovchi tashish, vorislik va meros huquqi, oldi-sotdi va ijara , intellektual mulk obyektlari va boshqa shunga o’xshash munosabatlardan tashkil topgan. Xalqaro xususiy huquq fanida predmetlar xalqaro huquq normalari va shartnoma, konvensiya, doktrina, deklaratsiya va boshqa xalqaro huquqiy hujjatlar bilan birgalikda boshqa davlatlarning ham ichki qonun hujjatlaridan foydalangan holda ham tartibga solib boradi. . Faning predmeti boshqa huquq fanlari predmetidan yaqqol ajralib turadi, Chunki bu fan chet ellik yuridik va jismoniy shaxslarning, fuqaroligi bo’lmagan shaxslarning boshqa davlat firmalari, korxonalari va tijorat tashkilotlari va davlatning o’zini ham chet elementi bilan murakkablashgan fuqarolik huquqiy munosabatini o’z ichiga oladi va ularni mulkiy, nomulkiy, munosabatlarini tartibga solidi.2 Har bir huquq sohasining manbasi bo;lgani singari xalqaro xususiy huquqning ham o’ziga xos manbalari mavjud. Manbalar asosan fanga tegishli barcha ma’lumot va axborotlarni, nizolarni qanday hal qilish uchun qanday qonun hujjatlaridan foydalanish kerakligi, ularni to’plab hisobga oladigan, muhim huquq normalari yig’indisidan iboratdir. Xalqaro xususiy huquq fani xalqaro shartnomalar va davlatlar ichki qonun hujjatlaridan foydalanib davlat va fuqarolar o’rtasidagi munosabatlarni tartibga solidi. Lekin sud va arbitraj qarorlari xalqaro huquq hujjatlari va ichki qonun hujjatlariga qaraganda kam qo’llaniladigan manbasi hisoblanadi.3 Sud qarorlari asosan boshqa sudlar uchun qilinishi kerak bo’lgan ko’rsatma hisoblandi. Bu esa faqat sudlar qo’llashi kerak bo’lgan va ularning faqat sud jarayonida amalga oshirish yo’l-yo’riqlarini o’rgatadi. Chet el huquq normalari bilan birgalikda davlatlar o’z ichki qonun hujjatlariga tayanib ham ish ko’rishi mumkin. Masalan, O’zbekiston sudi ishni ko’rib chiqishda nafaqat o’zimizning qonun hujjatlariga balki chet el davlati qonun normalarini xalqaro huquq me’yorlariga ko’ra qo’llaydi. Manbalar sifatida ikkita davlat qonunchiligini birxillashtirgan holda norma ishlab chiqilishi mumkin, Bunga misol tariqasida Bustamante kodeksi muhim 2 O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi 3 O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi https://scientific-jl.org/obr 1 5 3 Выпуск журнала №-69 Часть–1_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 ahamiyat kasb etadi. Xalqaro xususiy huquq manbalari biryoqlama xarakterga ega bo’lmaydi. Ular asosan ikkiyoqlama , ya’ni bir tomondan xalqaro soha bo’yicha, boshqa tomondan esa davlatning o’z ichki huquq normalariga ko’ra qonunlaridan iborat bo’lishidir. Xalqaro shartnomalar bugungi kunda keng tarqalgan xalqaro xususiy huquqning manbayi hisoblandi. Bular har xil sohani tartibga solishga qaratilgan. Masalan, intellektual mulk, oila, vasiylik va meros, oldi-sotdi, shartnomaviy va boshqa munosabatlar. Xalqaro shartnomalarni tuzishdan maqsad bir davlat fuqarolari huquqini boshqa davlat hududida huquq va qonuniy manfaatini himoya qilishdir. Hozirgi kunda O’zbekiston juda ko’p shartnomalarni boshqa davlatlar bilan tuzmoqda va ratifikatsiya qilmoqda. Masalan, Xalqaro tovarlar savdosida mulk huquqi o’tishiga nisbatan qo’llaniladigan huquq to’g’risida Gaaga konvensiyasi, Umumjahon madaniy va tabiiy merosni muhofaza qilish to’g’risida konvensiya, Yuklarni xalqaro yo’llarda tashish to’g’risida Jeneva konvensiyasi va boshqalar shular jumlasidan. Xalqaro xususiy huquqda subyektlar muhim rol o’ynaydi, chunki har bir huquqning subyektlari normalarni amalga oshirishda qatnashadi va ular orqali bu fan harakatga keladi. Ya’ni tegishli munosabatlar sohasida subyektlar bu normalarnin