O‘QUVCHILARNING MUSTAQIL FIKRLASH KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISHDA MATEMATIK MASALALARNING ROLI

Аннотация

Ushbu maqolada o‘quvchilarning mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishda matematika fanining, xususan, matematik masalalarning o‘rni va ahamiyati tahlil etilgan. Mustaqil fikrlash zamonaviy ta’limning asosiy maqsadlaridan biri sifatida qaralib, bu ko‘nikmani shakllantirishda matematik masalalarning tahliliy va mantiqiy tafakkurni rivojlantirishdagi o‘rni alohida yoritilgan. Maqolada turli xil masala turlari (arifmetik, mantiqiy, hayotiy, ochiq tipdagi) o‘quvchilarning tafakkuriga turlicha ta’sir ko‘rsatishi asoslab berilgan. Shuningdek, o‘quvchilarning ijodiy va tanqidiy fikrlashini rag‘batlantirishga xizmat qiluvchi metodik yondashuvlar — muammoli vaziyatlar yaratish, masala tuzish, guruhda ishlash, fikr almashish, mantiqiy xulosa chiqarish kabi faol ta’lim shakllari yoritilgan. Maqolada keltirilgan amaliy misollar orqali matematik masalalarning nafaqat nazariy bilim, balki hayotiy ko‘nikma shakllantirishdagi roli ko‘rsatib berilgan. Mazkur tadqiqot natijalari matematika darslarini yanada samarali tashkil qilish, o‘quvchilarda chuqur fikrlash va ijodiy yondashuvni shakllantirishda muhim metodik asos bo‘lib xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Metodlar, innavatsion, mustaqil, ta’lim tizimi, ilmiy, izlanish; Annotation. This article analyzes the role and significance of mathematics, in particular, mathematical problems, in the formation of students ' independent thinking skills. Independent thinking is considered as one of the main goals of modern education, and the role of mathematical issues in the development of analytical and https://scientific-jl.org/obr 3 2 7 Выпуск журнала №-69 Часть–2_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 logical thinking is highlighted in the formation of this skill. The article is based on the fact that different types of issues (arithmetic, logical, vital, open type) have different effects on the thinking of readers. Also covered are methodological approaches that serve to stimulate the creative and critical thinking of students — such forms of active education as creating problem situations, creating issues, working in a group, exchanging ideas, drawing logical conclusions. Through the practical examples presented in the article, the role of mathematical problems in the formation of not only theoretical knowledge, but also vital skills is shown. Results of this study mathematics textbook Key words. Methods, innovative, independent, educational system, scientific, research; KIRISH Bugungi kunda butun dunyo ta’lim tizimlarida sodir bo‘layotgan o‘zgarishlar, raqamli texnologiyalarning kirib kelishi, bilimlar oqimining tezligi o‘quvchilardan nafaqat tayyor bilimlarni egallashni, balki ulardan mustaqil ravishda foydalanish, tahlil qilish, xulosa chiqarish va yangi bilimlar yaratish qobiliyatini talab qilmoqda. Shu nuqtai nazardan qaralganda, o‘quvchilarda mustaqil fikrlash ko‘nikmasini shakllantirish zamonaviy ta’limning asosiy vazifalaridan biri sifatida maydonga chiqmoqda. Mustaqil fikrlash — bu o‘quvchining muammoni mustaqil ravishda tushunishi, uni tahlil qilishi, mantiqiy yo‘l bilan yechim topishi va o‘z fikrini asoslay olishi demakdir. Bu ko‘nikma o‘quvchining intellektual rivojlanishida, hayotiy qarorlar qabul qilishda, ijodiy yondashuvda, muammoli vaziyatlardan chiqib ketishda beqiyos ahamiyat kasb etadi. https://scientific-jl.org/obr 3 2 8 Выпуск журнала №-69 Часть–2_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Matematika fani bu maqsadga erishishda eng qulay vositalardan biridir. Chunki matematika — bu nafaqat sonlar va formulalar, balki tafakkur, mantiq, izchillik va tizimli fikrlashdir. Ayniqsa, matematik masalalar o‘quvchining mustaqil fikrlashini faollashtirish, turli alternativ yechimlarni izlash, muqobil fikrlar orqali mantiqiy xulosalarga kelish imkonini beradi. Ko‘plab metodistlar va zamonaviy pedagoglar ta’kidlaganidek, matematik masalalarni o‘qitish jarayonida to‘g‘ri tashkil etilgan yondashuv o‘quvchilarning nafaqat fanga qiziqishini oshiradi, balki ularni mantiqan fikrlash, izchil tahlil qilish, o‘z fikrini mustaqil ravishda bayon etishga o‘rgatadi. Xususan, Polya (G. Polya) o‘zining “How to Solve It” asarida masalalarni yechish — bu o‘qituvchining o‘quvchini fikrlashga, izlanishga, sinab ko‘rishga yo‘naltiruvchi eng samarali vositasi ekanligini ta’kidlaydi. O‘zbekiston Respublikasining 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan Ta’lim sohasidagi strategik dasturida ham o‘quvchilarning tanqidiy va mustaqil fikrlashini rivojlantirish eng muhim yo‘nalishlardan biri sifatida belgilab https://scientific-jl.org/obr 3 2 9 Выпуск журнала №-69 Часть–2_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 qo‘yilgan. Demak, bu boradagi izlanishlar nafaqat amaliy, balki davlat miqyosida ham dolzarb ahamiyatga ega. Ushbu maqolada matematika fanida o‘quvchilarning mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishda matematik masalalarning tutgan o‘rni, ularning turlari, metodik yondashuvlar va amaliy misollar orqali bu ko‘n