"NON MAHSULOTLARI ISROFI VA UNING IJTIMOIY-IQTISODIY OQIBATLARI : OʻZBEKISTON TAJRIBASI ASOSIDA TAHLIL".

Аннотация

Non mahsulotlari isrofi bugungi kunda nafaqat O‘zbekistonda, balki butun dunyoda jiddiy muammo sifatida qaralmoqda. Non inson hayoti uchun eng zarur oziq-ovqat mahsulotlaridan biri bo‘lib, uning isrof qilinishi nafaqat iqtisodiy zarar keltiradi, balki ijtimoiy va ekologik muammolarni ham yuzaga chiqaradi. O‘zbekiston sharoitida non mahsulotlari isrofi masalasi o‘zining o‘ziga xos xususiyatlari va ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari bilan ajralib turadi. Kalit so‘zlar: non mahsulotlari, jamiyat, iste’molchilar, resurslar, iqtisodiyot, non ishlab chiqarish, oziq-ovqat. O‘zbekiston aholisi uchun non nafaqat kundalik ovqatning ajralmas qismi, balki madaniy va an’anaviy qadriyat sifatida ham katta ahamiyatga ega. Shu sababli, non isrofi masalasi ko‘plab oilalarda, jamiyatda va hatto davlat darajasida ham jiddiy muhokama qilinmoqda. Non mahsulotlari isrofi ko‘plab omillar bilan bog‘liq bo‘lib, ularning asosiylari orasida yetarlicha rejalashtirilmagan iste’mol, noto‘g‘ri saqlash sharoitlari, iste’molchilarning ehtiyojidan ortiqcha xarid qilishlari va oshxonalarda yetarlicha e’tibor berilmasligi mavjud. O‘zbekiston sharoitida non ishlab chiqarish sanoati mamlakat iqtisodiyotining muhim tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Ammo ishlab chiqarilgan nonning bir qismi iste’molga yetib bormay, isrof qilinadi. Bu holat ishlab chiqaruvchilar uchun ham, iste’molchilar uchun ham iqtisodiy zarar keltiradi. Ishlab chiqaruvchilar uchun bu resurslarning behuda sarflanishi, ishlab chiqarish https://scientific-jl.org/obr 6 1 Выпуск журнала №-69 Часть–2_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 jarayonining samarasizligi, bozor talabini noto‘g‘ri baholash natijasida ortiqcha mahsulot ishlab chiqarilishi kabi muammolarni yuzaga keltiradi. Iste’molchilar uchun esa, bu ortiqcha xarajatlar va oziq-ovqat ta’minotining samaradorligining pasayishi sifatida namoyon bo‘ladi.[1] Non mahsulotlari isrofining ijtimoiy oqibatlari ham muhim ahamiyatga ega. Nonning isrof qilinishi oziq-ovqat xavfsizligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, ayniqsa kam ta’minlangan oilalar uchun nonning yetishmasligi yoki narxining oshishiga olib keladi. Bu esa ijtimoiy tengsizlikni kuchaytiradi va aholining ayrim qatlamlarida ochlik va kambag‘allik darajasining oshishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shuningdek, non isrofi jamiyatda madaniyat va axloqiy qadriyatlarning pasayishiga ham olib keladi, chunki oziq-ovqatni qadrlamaslik, uni behuda sarflash madaniyatimizga zid xulq-atvor sifatida ko‘riladi. Iqtisodiy nuqtai nazardan qaraganda, non isrofi mamlakatning umumiy iqtisodiyotiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Resurslarning behuda sarflanishi, ishlab chiqarish va ta’minot zanjiridagi samaradorlikning pasayishi, shuningdek, iste’molchilarning ortiqcha xarajatlari iqtisodiy o‘sishni sekinlashtiradi. Bu holat davlat byudjetiga ham ta’sir ko‘rsatadi, chunki oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash uchun qo‘shimcha xarajatlar talab qilinadi. Shuningdek, isrof natijasida chiqindilar ko‘payadi, bu esa atrof-muhitga zarar yetkazadi va ekologik muammolarni kuchaytiradi.[2] O‘zbekiston tajribasida non mahsulotlari isrofini kamaytirish uchun bir qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Davlat darajasida oziq-ovqat isrofi muammosiga e’tibor qaratilib, bu borada qator qonunlar va dasturlar ishlab chiqilgan. Masalan, oziq- ovqat mahsulotlarining saqlash va tashish sharoitlarini yaxshilash, iste’molchilarni oziq-ovqatni qadrlashga o‘rgatish, yetarlicha rejalashtirilgan ishlab chiqarishni ta’minlash kabi choralar ko‘rilmoqda. Shu bilan birga, nodavlat tashkilotlar va jamoat faollari ham aholining xabardorligini oshirishga qaratilgan kampaniyalarni olib bormoqdalar. Mahalliy darajada esa, ko‘plab tadbirkorlik subyektlari va oziq-ovqat sotuvchilari non mahsulotlarini isrofsiz taqsimlash va sotish tizimlarini joriy etishga https://scientific-jl.org/obr 6 2 Выпуск журнала №-69 Часть–2_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 harakat qilmoqdalar. Masalan, ortiqcha nonni chegirma asosida sotish yoki uni boshqa mahsulotlarga qayta ishlash amaliyotlari kengaymoqda. Shuningdek, oilalar darajasida ham nonni isrof qilmaslik uchun ma’naviy va amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish muhim ahamiyatga ega.[3] Non mahsulotlari isrofi muammosini hal etishda ta’lim va madaniyatning roli katta. Maktab va oliy ta’lim muassasalarida oziq-ovqatni qadrlash, uning isrofi oldini olish bo‘yicha maxsus kurslar tashkil etilishi, ommaviy axborot vositalarida bu mavzu doimiy yoritib borilishi zarur. Shuningdek, oilalarda ham nonni qadrlash, uni behuda sarflashdan saqlanish bo‘yicha tarbiya berish muhimdir. Non mahsulotlari isrofi iqtisodiyotga bir qator salbiy ta’sirlarni ko‘rsatadi. Avvalo, bu isrof ishlab chiqarish jarayonida sarflangan resurslarning behuda ketishiga olib keladi. Bug‘doy yetishtirish, uni qayta ishlash va non ishlab chiqarish uchun yer, suv, mehnat va energiya kabi resurslar sarflanadi. Agar mahsulotlar isrof bo‘lsa, bu resurslar samarali foydalanilmaydi, natijada iqtisodiyotd