MA'LUMOTLARNI SAQLASH, INDEKISLASH VA NUSHALASH ASOSLARI

Аннотация

В данной статье рассматривается процесс выполнения программ, включая теоретические и практические аспекты выполнения кода после его написания. Освещаются этапы выполнения, методы компиляции и интерпретации, роль виртуальных машин, взаимодействие с операционной системой, а также эффективность современных технологий, таких как компиляция Just-In-Time (JIT). Также анализируются различия в механизмах выполнения среди различных языков программирования, вопросы производительности и безопасности. Ключевые слова: Bыполнение программ, компиляция, интерпретация, JIT, виртуальная машина, среда выполнения, оптимизация кода, операционная система, языки программирования, байт-код, выполнение, отладчик, ассемблер, компилятор, интерпретатор Zamonaviy dunyoda dasturlash texnologiyalari kundalik hayotimizning ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Mobil ilovalar, veb-saytlar, avtomatlashtirilgan tizimlar va hatto sun’iy intellekt asosida ishlaydigan qurilmalar – bularning barchasi dasturiy ta’minotlar orqali boshqariladi. Har qanday dastur ishlashi uchun u yozilgan kod asosida bajarilishi kerak. Shuning uchun ham “dasturlarni bajarilishi” mavzusi informatika va dasturlash sohasida asosiy tushunchalardan biri hisoblanadi. Bu jarayon dasturchi tomonidan yozilgan kodning kompyuter tomonidan qanday tushunilib, qanday tartibda bajarilishi haqida tasavvur hosil qilishga yordam beradi. Dasturlarni bajarilishi bu faqatgina oddiy kodni ishga tushurish emas, balki u orqasida yotgan murakkab texnologik jarayonlarni anglatadi. Har bir dastur yozilgan dasturlash tiliga qarab turlicha yo‘llar bilan bajarilishi mumkin. Masalan, ba’zi dasturlar avval kompilyatsiya qilinadi, ya’ni yuqori darajadagi dasturlash tili mashina tiliga tarjima qilinadi, so‘ngra bajariladi. Boshqa dasturlar esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri interpretatsiya qilinadi, ya’ni har bir buyruq ketma-ket tarzda o‘qilib, bajariladi. Shu bilan birga, zamonaviy texnologiyalar, masalan, Just-In-Time (JIT) kompilyatsiya, dastur bajarilishini yanada samarali va tez amalga oshirish imkonini beradi. https://scientific-jl.org/obr 2 1 9 Выпуск журнала №-69 Часть–4_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Mazkur maqolada dasturlarni bajarilishi bilan bog‘liq asosiy tushunchalar, bajarilish jarayonining bosqichlari, kompilatsiya va interpretatsiya texnologiyalari, virtual mashinalarning roli, hamda amaliy dasturlashda bu bilimlarning qanday ahamiyatga ega ekani atroflicha yoritiladi. Mavzuni chuqur tushunish dasturchilarga nafaqat samarali dastur yozish, balki ularning ish faoliyatini optimallashtirish, resurslardan oqilona foydalanish va tizim xavfsizligini ta'minlashda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Dastur bajarilishi – bu foydalanuvchi yoki tizim tomonidan ishga tushirilgan dastur kodining kompyuter tomonidan izchil tarzda bajarilishi jarayonidir. Bu jarayon bir nechta asosiy bosqichlardan iborat bo‘lib, har bir bosqich dastur ishlashining muhim qismidir. Avvalo, dasturchi dastur kodini yuqori darajadagi dasturlash tilida yozadi. Ushbu kod inson o‘qiy oladigan shaklda bo‘ladi, lekin kompyuter uni to‘g‘ridan-to‘g‘ri tushunmaydi. Shu sababli dastlab kodni mashina tushunadigan formatga aylantirish zarur bo‘ladi. Bu bosqichda kompilatsiya yoki interpretatsiya jarayoni ishga tushadi. Kompilyator yordamida bajariladigan tillarda dastur kodining butun matni oldindan analiz qilinib, mashina tiliga to‘liq tarjima qilinadi. Natijada yakuniy bajariladigan (executable) fayl hosil bo‘ladi. Bu fayl foydalanuvchi tomonidan alohida ishlatilishi mumkin. Kompilyatsiya bosqichida sintaksis xatoliklari, ma’lumot turlari va boshqa muhim jihatlar tekshiriladi, bu esa dastur ishonchliligini oshiradi. Kompilatsiya qilingan dasturlar odatda tez ishlaydi, chunki bajarilish vaqtida qo‘shimcha tarjima qilishga ehtiyoj qolmaydi. Interpretatsiya usulida esa kod qadam-baqadam tahlil qilinadi va darhol bajariladi. Har bir buyruq alohida o‘qilib, bajarilishi sababli dastur bajarilish tezligi kompilatsiyalangan dasturlarga nisbatan sekinroq bo‘ladi. Biroq interpretatorlar kodni tezda sinab ko‘rish va xatolarni aniqlashda qulay hisoblanadi. Bu yondashuv asosan ssenariy tillarida, masalan Python yoki JavaScript'da keng qo‘llaniladi. Yuqoridagi ikki yondashuvdan tashqari, hozirgi kunda Just-In-Time (JIT) texnologiyasiga asoslangan aralash yondashuvlar ham mavjud. Unda dastur avval https://scientific-jl.org/obr 2 2 0 Выпуск журнала №-69 Часть–4_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 qisman kompilyatsiya qilinib, so‘ng bajarilish vaqtida zarur bo‘lgan qismlar darhol tarjima qilinadi. Bu esa kompilyatsiya va interpretatsiyaning afzalliklarini birlashtirgan usul bo‘lib, samaradorlik va moslashuvchanlikni ta’minlaydi. Dastur bajarilishining so‘nggi bosqichi – bu kodni operatsion tizim yordamida qurilma resurslarida real ishga tushirishidir. Operativ xotira ajratilishi, protsessor resurslari bilan ishlash, kirish-chiqish tizimlari bilan o‘zaro aloqa kabi jihatlar aynan shu bosqichda ama