DEKKER VA BANKIR ALGORITMI RESURS BOSHQARUVI VA BLOKLANISHLARNI OLDINI OLISH

Аннотация

This article explores process synchronization challenges in operating systems and presents solutions in the form of the Dekker algorithm and the Banker’s algorithm (proposed by Dijkstra). The Dekker algorithm is one of the earliest known solutions for ensuring mutual exclusion between two processes, effectively solving the critical section problem. The Banker’s algorithm is crucial for managing resources safely by avoiding potential deadlocks in systems with multiple competing processes. The article thoroughly discusses the working principles, benefits, limitations, and real- world applications of both algorithms. These algorithms are foundational concepts in designing reliable multitasking operating systems. Keywords: Dekker algorithm, Banker’s algorithm, critical section, deadlock, resource management, process synchronization, operating systems. Zamonaviy kompyuter tizimlarida ko‘p jarayonli (multitasking) muhitda ishonchli va xavfsiz ishlashni ta’minlash eng muhim masalalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, bir nechta jarayon yoki oqimlar (threads) bir vaqtning o‘zida umumiy resurslardan foydalanmoqchi bo‘lsa, ularning faoliyatini to‘g‘ri sinxronlashtirish va resurslardan adolatli foydalanishni tashkil qilish zarur bo‘ladi. Aks holda, jarayonlar o‘rtasida to‘qnashuvlar (race conditions), bloklanishlar (deadlocks) yoki resurs ochiqlari (resource starvation) kabi muammolar yuzaga keladi. https://scientific-jl.org/obr 2 3 7 Выпуск журнала №-69 Часть–4_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Bunday muammolarni hal qilish uchun turli algoritmlar ishlab chiqilgan bo‘lib, ulardan ikkitasi alohida ahamiyatga ega: Dekker algoritmi va Bankir algoritmi. Dekker algoritmi — bu sinxronlashtirish algoritmlarining dastlabki namunalaridan biri bo‘lib, u ikki jarayon orasida kritik bo‘lim (ya’ni, yagona vaqt ichida faqat bitta jarayon ishlashi mumkin bo‘lgan kod bloki) bilan to‘qnashuvsiz ishlashni ta’minlaydi. Bu algoritm XX asr o‘rtalarida ishlab chiqilgan bo‘lib, sinxronlashtirish muammosini dasturiy yechim bilan hal qilgan ilk yondashuvlardan biridir. Bankir algoritmi esa taniqli olim Edsger Dijkstra tomonidan ishlab chiqilgan va u tizimdagi mavjud resurslarni xavfsiz taqsimlash orqali bloklanish (deadlock) holatlarini oldini olishga xizmat qiladi. Bu algoritm “bankir” modeli asosida qurilgan bo‘lib, har bir jarayonning maksimal ehtiyojlari hisobga olinadi va faqat xavfsiz holatda resurslar ajratiladi. Ushbu maqolada Dekker va Bankir algoritmlarining nazariy asoslari, ishlash prinsiplari, afzalliklari va cheklovlari keng yoritiladi. Shuningdek, ularning real operatsion tizimlarda qanday qo‘llanilishi, algoritmlar orasidagi farqlar va ularning dasturiy muhitdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Maqolaning asosiy maqsadi — o‘quvchilarni sinxronlashtirish va resurslarni boshqarish sohasidagi klassik algoritmlar bilan tanishtirish, ularning konseptual asoslarini tushuntirish va amaliy qo‘llash bo‘yicha tushuncha berishdan iborat. Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, Dekker va Bankir algoritmlari operatsion tizimlarda jarayonlarni boshqarish va resurslarni xavfsiz taqsimlashda muhim rol o‘ynaydi. Dekker algoritmi ikki jarayon orasida kritik bo‘limdan to‘qnashuvsiz foydalanishni ta’minlasa, Bankir algoritmi esa bloklanishlarning oldini olishga xizmat qiladi. Har ikki algoritm kompyuter fanida sinxronlashtirish va resurs boshqaruvi asoslarini o‘rganishda muhim nazariy vositadir. https://scientific-jl.org/obr 2 3 8 Выпуск журнала №-69 Часть–4_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Foydalanilgan adabiyotlar 1. Nurmamatovich, T. I., & Azizjon o’g, N. A. Z. (2024). The SQL server language and its structure. American Journal of Open University Education, 1(1), 11-15. 2. Nurmamatovich, T. I. (2024). MY SQL MISOLIDA LOYIHA YARATISH. Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari, 31(2), 82-90. 3. Ro’zimatov, J. I., & Nurmamatovich, T. I. (2024). SQL tili tarixi, vazifasi, turlari va rejimlari. 4. Nurmamatovich, T. I. (2024). NORMALLASHTIRISH. NORMAL FORMALAR. worldly knowledge conferens, 7(2), 597-599. 5. Isroil, T. (2023). NOSQL MA'LUMOTLAR BAZASI: TANQIDIY TAHLIL VA TAQQOSLASH. IJODKOR O'QITUVCHI, 3(28), 134-146. 6. Tojimamatov, I. N., Olimov, A. F., Khaydarova, O. T., & Tojiboyev, M. M. (2023). CREATING A DATA SCIENCE ROADMAP AND ANALYSIS. PEDAGOGICAL SCIENCES AND TEACHING METHODS, 2(23), 242-250. 7. Тожимаматов, И. Н. (2023). ЗАДАЧИ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНОГО АНАЛИЗА ДАННЫХ. PEDAGOG, 6(4), 514-516. 8. Muqaddam, A., Shahzoda, A., Gulasal, T., & Isroil, T. (2023). NEYRON TARMOQLARDAN FOYDALANIB TASVIRLARNI ANIQLASH USULLARI. SUSTAINABILITY OF EDUCATION, SOCIO-ECONOMIC SCIENCE THEORY, 1(8), 63-74. 9. Raximov, Q. O., Tojimamatov, I. N., & Xo, H. R. O. G. L. (2023). SUNIY NЕYRON TARMOQLARNI UMUMIY TASNIFI. Scientific progress, 4(5), 99-107. 10. Ortiqovich, Q. R., & Nurmamatovich, T. I. (2023). NEYRON TARMOQNI O ‘QITISH USULLARI VA ALGORITMLARI. Scien