“AMNISTIYA VA AFV INSTITUTLARINING NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI VA AHAMIYATI”

Аннотация

В данной статье подробно анализируются правовые основы, значение институтов амнистии и помилования в Республике Узбекистан, их различия, юридические последствия, а также применение, регулирование этих институтов в законодательстве нескольких иностранных государств. Аннотация: В данной статье подробно анализируются правовые основы, значение институтов амнистии и помилования в Республике Узбекистан, их различия, юридические последствия, а также применение, регулирование этих институтов в законодательстве нескольких иностранных государств. Kalit so’zlar: O’zbekiston Respublikasi,Turkiya, Indoneziya, amnistiya, afv, qonunchilik, jinoyat, asos, insonparvarlik, adolat, Ключевые слова: Республика Узбекистан,Турция, Индонезия, амнистия, помилование, законодательство, преступление, основание, гуманность, справедливость. Keywords: Republic of Uzbekistan, Turkey, Indonesia, amnesty, pardon, legislation, crime, basis, humanity, justice. https://scientific-jl.org/obr 1 2 2 Выпуск журнала №-69 Часть–4_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Insoniyat jamiyati tarixida jinoyat va jazo institutlari qatori, jinoyatchilarga nisbatan kechirimlilik ko‘rsatish, ularni jazodan ozod etish yoki jazoni yengillashtirish amaliyoti ham doimo mavjud bo‘lib kelgan. Shu nuqtayi nazardan, amnistiya va afv institutlari jinoyat huquqining muhim institutlaridan biri sifatida shakllangan va rivojlangan. Ular adolat tamoyilini saqlagan holda, odamiylik, insonparvarlik, ijtimoiy manfaatlar va davlat siyosatining ma'lum strategik maqsadlariga erishishni ta'minlaydi. Bizning ana shunday odamiylik, insonparvarlik qadriyatlarimizga asoslangan siyosatimiz eng avvalo, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida o‘z ifodasini topgan. Unda kechirishning ikki turi nazarda tutilgan. Oliy hujjatning 109-moddasi 23- bandiga muvofiq Prezident: birinchisi amnistiya to‘g‘risidagi hujjatlarni qabul qilish haqida O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senatiga taqdimnoma kiritadi; ikkinchisi O‘zbekiston Respublikasining sudlari tomonidan hukm qilingan shaxslarni afv etadi. Xo‘sh, amnistiya nima-yu, afv nima? Amnistiya akti kechirishning bir ko‘rinishi bo‘lib, Prezidentning taqdimnomasi asosida Oliy Majlis Senati tomonidan ma’lum bir sanalar munosabati bilan, o‘z ijtimoiy mohiyatiga ko‘ra muayyan toifadagi jinoyatlarni sodir etgan muayyan toifadagi shaxslarni kechirish bo‘lib, davlat va jamiyat tomonidan qo‘llab- quvvatlanadigan hujjatidir va u sud tartibida qo‘llaniladi1. Afv esa Prezident tomonidan istalgan vaqtda jazo muddatini o‘tayotgan, qilmishidan chin ko‘ngildan pushaymon bo‘lgan va tuzalish yo‘liga qat’iy o‘tgan mahkumlarni jazodan ozod etish yoki boshqacha yengillik berish orqali kechirish. O’zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksining 68-moddasiga binoan, «jinoyat sodir etgan shaxs amnistiya akti asosida javobgarlikdan ozod etilishi mumkin». Amnistiya akti ma’muriy huquqbuzarlik yoki jinoyat sodir etgan muayyan toifa shaxslarga nisbatan davlat tominidan ko’rsatiladigan insonparvarlik ifodasi bo’lib, bundan ko’zlangan maqsad ma’muriy yoki jinoyat-huquqiy ta’sir choralari 1 Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 2. Jazo haqida ta’limot. Darslik. 2-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan. – T.: O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. – 335 bet https://scientific-jl.org/obr 1 2 3 Выпуск журнала №-69 Часть–4_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 qo’llamagan holda ularning ahloqan tuzalishi uchun imkoniyat berish yoxud bunday choralar qo’llanilgan shaxslar holatini yengillashtirishdir.2 Shunday qilib, «JK 68-, 76- va 79- moddalariga asosan amnistiya aktini qo‘llashning huquqiy oqibatlari quyidagilar bo‘lishi mumkin: – shaxsning jinoiy javobgarlikdan ozod etilishi; – sudlanuvchining asosiy va o‘talmagan qo‘shimcha jazodan ozod qilinishi; – sudlanuvchining asosiy va o‘talmagan qo‘shimcha jazolari muddatining qisqartirilishi; – sudlanuvchini jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilish; – sudlanuvchiga jazoning o‘talmay qolgan qismi yengilroq jazo bilan almashtirilishi; – jinoyat sodir etgan shaxsdan muddatidan ilgari sudlanganlikning olib tashlanishi»3 Amnistiya akti normativ hujjat bo‘lib, yuridik kuchi muayyan demografik, ijtimoiy, jinsiy, huquqiy va boshqa xususiyatli shaxslarga nisbatan (masalan, Ikkinchi jahon urushi ishtirokchilari va ularga tenglashtirilgan shaxslar, ayollar, voyaga yetmagan yoki 60 yoshdan oshganlar va hokazo) yoki muayyan bir turdagi jinoyat sodir etgan shaxslarga (masalan, ehtiyotsizlik tufayli, iqtisodiy va h.k.) nisbatan qo‘llaniladi. Ya’ni, amnistiya qo‘llash uchun shartlar aktning o‘zida bo‘ladi va faqat ularning mavjudligi yoki aksincha yo‘l qo‘ymaydigan vaziyatlarning yo‘qligida amnistiya u yoki bu shaxsga nisbatan qo‘llanilishi mumkin. O’zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual qonuniga muvofiq amnistiya aktini qo‘llash masalasi, jinoyat protsessi bosqichidan qat’iy nazar, faqat sud tomonidan hal