O‘ZBEK TILI GRAMMATIKASI

Аннотация

This article provides an in-depth analysis of the grammatical system of the Uzbek language. It covers morphology and syntax, focusing on word formation, their roles, and interrelations within sentences. The grammatical categories and affix https://scientific-jl.org/obr 3 5 6 Выпуск журнала №-69 Часть–5_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 system specific to Uzbek are thoroughly examined. The article also discusses recent research and future prospects in the linguistic development of the Uzbek language. Keywords: Uzbek language, grammar, morphology, syntax, parts of speech, grammatical categories, affixes, linguistics. Til — insoniyatning eng muhim kommunikatsiya vositasi bo‘lib, uning grammatikasi tilning strukturasini tashkil etuvchi qoidalar majmuasidir. O‘zbek tili turkiy tillar oilasiga mansub bo‘lib, uning grammatikasi tilning har bir elementining o‘zaro munosabatlarini tartibga soladi. O‘zbek tili grammatikasi so‘zlarning shakllanishi (morfologiya) va ularning gap ichidagi tartibini (sintaksis) o‘rganish orqali tilning to‘g‘ri ishlatilishini ta’minlaydi. Ushbu maqolada o‘zbek tilining grammatik tizimlari chuqur tahlil qilinadi. O‘zbek tilining grammatik tizimlari Grammatika ikki asosiy bo‘limdan iborat: morfologiya va sintaksis. Morfologiya so‘zning ichki tuzilishini, uning grammatik shakllanishini o‘rganadi. Sintaksis esa so‘zlarning gapdagi o‘rinlari va ularning o‘zaro munosabatlarini o‘rganadi. O‘zbek tilida morfologik o‘zgarishlar asosan qo‘shimchalar yordamida amalga oshadi. Qo‘shimchalar so‘zning ma’nosini o‘zgartirish bilan birga, grammatik kategoriyalarni ifodalaydi. O‘zbek tilida so‘z turkumlari va ularning grammatik xususiyatlari O‘zbek tilidagi so‘z turkumlari quyidagicha tasniflanadi va har biri o‘ziga xos grammatik xususiyatlarga ega: 1. Otlar — otlar shaxs, joy, predmet, tushunchalarni bildiradi. Otning grammatik kategoriyalari sifatida son (birlik, ko‘plik), egalik va hol mavjud. Masalan: o Kitob (birlik), kitoblar (ko‘plik) — qo‘shimchalar orqali son ifodalanadi. https://scientific-jl.org/obr 3 5 7 Выпуск журнала №-69 Часть–5_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 o Kitobim (egalik) — egalik qo‘shimchasi bilan o‘zgaradi. 2. Sifatlar — otlarning belgisini bildiradi. Sifatlarda qiyoslash darajalari (oddiy, qiyoslash, eng yuqori) mavjud: o Yaxshi, yaxshiroq, eng yaxshi. 3. Sonlar — raqam va tartibni bildiradi. O‘zbek tilida asosiy sonlar va tartib sonlari mavjud. 4. Fe’llar — harakat va holatni ifodalaydi. Fe’lda shaxs, son, vaqt, ravish, rejim, holat kabi grammatik kategoriyalar mavjud: o Boramiz (hozirgi vaqt, 1-shaxs, ko‘plik). o Bordim (o‘tgan vaqt, 1-shaxs, birlik). 5. Olmoshlar — ot o‘rnida ishlatiladi, shaxs, egalik va ko‘plik kategoriyalariga ega: o Men, sen, ular. 6. Ravishlar — fe’lning qanday harakat qilinishini bildiradi. 7. Bog‘lovchilar, predloglar va undovlar — gapni bog‘lash yoki e’tibor qaratish uchun xizmat qiladi. Qo‘shimchalar va ularning klassifikatsiyasi O‘zbek tilining morfologiyasi qo‘shimchalar tizimi asosida shakllanadi. Qo‘shimchalar shakllantiruvchi va inflektiv (o‘zgaruvchi) bo‘linadi. Shakllantiruvchi qo‘shimchalar yangi so‘z yasashda ishlatiladi. Masalan: I. Kitob → Kitobchi (shaxs yasovchi qo‘shimcha -chi). II. Yoz → Yozuvchi (-uvchi qo‘shimchasi). https://scientific-jl.org/obr 3 5 8 Выпуск журнала №-69 Часть–5_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Inflektiv qo‘shimchalar so‘zning grammatik shaklini ifodalaydi, masalan: I. Shaxs qo‘shimchalari: ketaman (-man), ketyapsiz (-yapsiz). II. Son qo‘shimchalari: kitoblar (-lar). III. Vaqt qo‘shimchalari: bordim (-dim — o‘tgan vaqt). IV. Hol qo‘shimchalari: kitobni (-ni — to‘ldiruvchi hol). Qo‘shimchalar tartibida qat’iy qoidalar mavjud: masalan, fe’l qo‘shimchalari ma’lum ketma-ketlikda keladi (asosan, asos + vaqt + shaxs + ravish). Sintaksis O‘zbek tilida sintaksis — gapdagi so‘zlarning birlashuvi va o‘zaro bog‘lanishini o‘rganadi. Gapning asosiy tarkibiy qismlari: subyekt, predikat, ob’ekt, va boshqa to‘ldiruvchilar. Gapdagi so‘z tartibi odatda SOV (Subyekt — Ob’ekt — Predikat) tartibida bo‘ladi: Men (subyekt) kitobni (ob’ekt) o‘qiyman (predikat). Lekin o‘zbek tilida so‘z tartibi nisbatan erkin bo‘lib, urg‘u va ma’no asosida o‘zgarishi mumkin. Satrdagi bog‘lovchilar gaplarni yoki gap tarkibidagi so‘zlarni bog‘laydi. Bog‘lovchilar ikki turga bo‘linadi: bog‘lovchi so‘zlar (va, yoki) va bog‘lovchi qo‘shimchalar (-da, -da). Qo‘shimcha gaplar va murakkab gaplar: O‘zbek tilida qo‘shimcha gaplar turli bog‘lovchilar yordamida hosil qilinadi, bu gap tuzilishini murakkablashtiradi va ma’noni aniqlashtiradi. Grammatik kategoriyalar va ularning til xususiyatidagi o‘rni https://scientific-jl.org/obr 3 5 9 Выпуск журнала №-69 Часть–5_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Grammatik kategoriyalar tilning tizimli jihatlarini ifodalaydi. O‘zbek tilida asosiy kategoriyalar: Shaxs — gapdagi ishtirokchining kimligi (1-s