Коррупциявий жиноятчиликнинг миқдор ва сифат кўрсаткичларининг хусусиятлари

Аннотация

Мақолада коррупциявий жиноятчиликнинг салбий оқибатлари, миқдор ва сифат кўрсаткичларини ифодалайдиган ҳолат, динамика, даража, тузилиш, ҳудудий тақсимот тушунчалари атрофлича таҳлил қилинган, статистик маълумотларни ўрганиш асосида коррупциявий жиноятларга криминологик тавсиф берилган. Шунингдек хорижий ва мамлакатимиз олимларининг бу борадаги фикрлари ва ёндошувлари ҳам кўриб чиқилган. Калит сўзлар: коррупция, коррупциявий жиноятчилик, омиллар, жиноятчилик даражаси коеффиценти, ҳажми, интенсивлиги, тузилиши. Коррупция, кибернетик, шахснинг ҳаёти, соғлиғи, эркинлиги, конституциявий ҳуқуқларига доир тажовузлар бугунги куннинг энг долзарб жиноятларидан ҳисобланади. Ўзбекистон Республикасида ҳам тараққиёт йўли қатъий танланиб, ўз стратегик мақсадларини амалга ошираётган бугунги шароитда бу каби масалаларга жиддий эътибор қаратилмоқда. “Heritage Foundation” тадқиқот маркази томонидан Wall Street Journal билан ҳамкорликда ўтказилган “Иқтисодий эркинлик индекси – 2021” ҳисоботи бўйича 178 та мамлакат орасида 108 ўринни (4 йил ичида 44 та поғона юқорилаган) эгаллагани[1], CPI (Corruption Perception Index) 180 мамлакат орасидан коррупциялашиш бўйича рейтингида 2021 йил бўйича 140-ўринни (5 йил ичида 16 та поғона кўтарилган) эгаллагани[2], Global Initiative againgst Transnational Organized[3] ташкилоти томонидан уюшган жиноятчилик даражаси бўйича давлатларнинг рейтингида 193 мамлакат ичида 90-ўриндан жой олганлиги[4], юқорида келтирилган рейтингларда позитив 48 Davlat boshqaruvi sohasida korrupsiyaviy xavf-xatarlarni bartaraf etish mehanizmlarini takomillashtirish masalalari” mavzusida respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi кўтарилиш мамлакатимиздаги ислоҳотлар натижасида ижтимоий, иқтисодий, сиёсий соҳаларда ижобий ўзгаришлар бўлаётганидан далолат беради. Бироқ халқаро ташкилотлар чақириқларига эътибор бериб қарайдиган бўлсак, коррупцияга қарши кураш, уни олдини олиш чора-тадбирларининг долзарблиги ҳамон юқоридир. Жумладан, БМТ бош котиби А. Гуттериш ўз нутқида: “Бутун жаҳон иқтисодиёт форумининг маълумотларига қараганда, коррупция туфайли йўқотишларнинг умумий қиймати 2,6 трлн. АҚШ долларидан кам эмас, бу бутун дунё ялпи ички маҳсулотининг 5 фоизи демакдир”[5], деб таъкидлагани ҳам фикримиз исботидир. Коррупция давлат бошқарув механизмининг коррозиясидир. Коррупциянинг хавфлилик ва долзарблик даражасини оширувчи яна бир омил, коррупция ва уюшган жиноятчилик ўртасидаги узвий алоқадоликдир. “Одамларнинг бепарволиги коррупциянинг ривожланиши учун энг яхши шароитдир. Фақат бирдамликда ҳаракат қилиш орқалигина биз коррупция ва коррупционерларнинг жазосиз қолишига чек қўйишга умид қилишимиз мумкин”, дея таъкидлайди “Transparensy International” халқаро коррупцияга қарши кураш ва бутун дунё бўйлаб коррупция даражасини ўрганиш нодавлат ташкилоти раиси Д.Ф. Рубио. БМТнинг 2003 йил 31 октябрдаги Коррупцияга қарши конвенциясига мос равишда мамлакатимизда коррупцияга қарши курашиш мақсадида Ўзбекистон Республикасининг “Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида”ги Қонуни, Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М. Мирзиёевнинг “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”[6] ги Фармони ва у асосида тасдиқланган 2017–2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси асосида ҳам кўришимиз мумкин. Мазкур Ҳаракатлар стратегиясининг II йўналиши “Қонун устуворлигини таъминлаш ва суд-ҳуқуқ тизимини янада ислоҳ қилишнинг устувор йўналишлари” деб номланиб, жиноятчиликка қарши курашиш ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш тизимини такомиллаштириш жумладан, жиноятчиликка қарши курашиш ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш борасидаги фаолиятни мувофиқлаштиришнинг самарадорлигини ошириш, диний экстремизм ва терроризмга, уюшган жиноятчиликнинг бошқа шаклларига қарши курашиш бўйича ташкилий-амалий чораларни кучайтириш, коррупцияга қарши курашишнинг ташкилий-ҳуқуқий механизмларини такомиллаштириш ва коррупцияга қарши курашиш тадбирларининг самарадорлигини 49 Davlat boshqaruvi sohasida korrupsiyaviy xavf-xatarlarni bartaraf etish mehanizmlarini takomillashtirish masalalari” mavzusida respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi ошириш, аҳолининг ҳуқуқий маданияти ва онгини юксалтириш, бу борада давлат тузилмаларининг фуқаролик жамияти институтлари, оммавий ахборот воситалари билан ўзаро самарали ҳамкорлигини ташкил этиш каби вазифа белгиланган. “2022–2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида”[7]ги Фармонида “Ҳаракатлар стратегиясидан тараққиёт стратегиясига ўтиш” вазифаси юклатилди. Фармонга кўра, тараққиёт стратегиясида юз мақсаддан ташкил топган бўлиб, унинг 83, 84-мақсадлари айнан коррупцияга қарши курашишга қаратилган. Хусусан, 83-мақсадида қуйидаги вазифалар: “Давлат хизматчиларининг даромад ва мол-мулкларини декларaция қилиш тизимини босқичма-босқич жорий этиш; давлат хизматида манфаатлар тўқнашувининг олдини олиш бўйича самарали механизмларни яратиш, коррупцияга қарши курашиш борасидаги фаолиятда очиқликни таъминлаш ва жамо