“ОMMАVIY MАDАNIYАT”GА QАRSHI KURАSHDА ETNОMАDАNIY QАDRIYАTLАRNING О‘RNI

Аннотация

Mazkur maqolada globallashuv sharoitida keng tarqalayotgan “ommaviy madaniyat” tushunchasi, uning yoshlar ongiga salbiy ta’siri va milliy qadriyatlar bilan qarama-qarshiligi tahlil qilinadi. Xususan, ommaviy madaniyatning madaniy yassilashuv, axloqiy inqiroz, iste’molchilik kabi salbiy jihatlari ochib beriladi. Shuningdek, etnomadaniy qadriyatlarning — milliy til, urf-odat, xalq og‘zaki ijodi, diniy an’analar va oilaviy qadriyatlarning — yosh avlodni ma’naviy- axloqiy tarbiyalashdagi, milliy o‘zlikni anglatishdagi va madaniy xilma-xillikni saqlab qolishdagi o‘rni yoritiladi. Muallif tomonidan ommaviy madaniyatga qarshi kurashda ta’lim, ommaviy axborot vositalari, oilaviy muhit va ijtimoiy institutlarning roli muhimligi ta’kidlanadi. Maqola keng ommaga, ayniqsa, yoshlar bilan ishlovchi mutaxassislar, pedagoglar va madaniyat sohasidagi xodimlar uchun foydali bo‘lishi mumkin. Kalit so’zlar: ommaviy madaniyat, etnomadaniy qadriyatlar, milliy o‘zlik, yoshlar, globallashuv, madaniy meros. 175 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025 Kirish: Bugungi globallashuv jarayonida insoniyat hayotining barcha sohalarida kuchli o‘zgarishlar yuz bermoqda. Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyaning tez sur’atlarda rivojlanishi natijasida dunyo xalqlari o‘zaro chambarchas bog‘lanib bormoqda. Shu jarayonda “ommaviy madaniyat” degan atama keng tarqalmoqda. Bu atama ostida, odatda, tijoratga yo‘naltirilgan, umumiy did va estetikadan yiroq bo‘lgan, asosan G‘arb mamlakatlarining turmush tarzi, urf-odat va qadriyatlarini o‘z ichiga olgan madaniy oqim tushuniladi. Ommaviy madaniyat asosan yosh avlod ongiga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu esa milliy o‘zlikni anglash, ajdodlar merosini qadrlash kabi tushunchalarning so‘nishiga olib kelmoqda. Aynan shu jarayonda etnomadaniy qadriyatlarning, ya’ni xalqning urf-odatlari, an’analari, tili, san’ati, dini va tarixiy merosining ahamiyati yana-da ortadi. Mazkur maqolada ommaviy madaniyat tahdidiga qarshi kurashishda etnomadaniy qadriyatlarning o‘rni tahlil qilinadi. Maqolaning asosiy matni Ommaviy madaniyat: Mohiyati va xususiyatlari Ommaviy madaniyat bu keng auditoriyani jalb etishga mo‘ljallangan, asosan ko‘ngilocharlik, yengil did, tayyor stereotiplar asosida yaratilgan madaniy mahsulotlar yig‘indisidir. Bu madaniyat turi tijoriy manfaat asosida rivojlanadi, o‘zida asosan: musiqiy pop-madaniyat (mass hits, mashhur yengil qo‘shiqlar), kinofilmlar va seriallar (ko‘pincha yengil syujetli, hayotiy haqiqatdan yiroq), modalar va reklama, ijtimoiy tarmoqlardagi trendlar, kabi yo‘nalishlarni qamrab oladi. Uning asosiy maqsadi — ko‘proq auditoriyani jalb qilish orqali foyda ko‘rishdir, shuning uchun uning mazmuni ko‘pincha sathiy, g‘oyaviy tub mazmundan yiroq bo‘ladi. Ommaviy madaniyat yoshlarning didini buzadi, milliy urf-odatlardan begonalashtiradi, iste’molchilikka undaydi, o‘z-o‘zini ifoda qilishning sun’iy usullarini targ‘ib qiladi. Etnomadaniy qadriyatlar nima? Etnomadaniy qadriyatlar har bir millatning asrlar davomida shakllangan ma’naviy-axloqiy, estetik, urf-odat, tili va diniy e’tiqodlari asosida vujudga kelgan madaniyati va ijtimoiy ongidir. Bular millatning “genetika kodi” hisoblanadi. Jumladan: milliy til, 176 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025 xalq og‘zaki ijodi (maqollar, ertaklar, dostonlar), milliy libos va me’moriy uslublar, diniy marosimlar va e’tiqodlar, oilaviy va ijtimoiy qadriyatlar, an’anaviy xalq san’ati (do‘ppi tikish, kashtachilik, milliy kuylar), shular jumlasidandir. Bu qadriyatlar milliy o‘zlikni anglashda, yoshlarga ma’naviyat va axloqiy mezonlarni singdirishda beqiyos ahamiyatga ega. Ommaviy madaniyatga qarshi kurash: Etnomadaniy qadriyatlarning roli 1. Milliy o‘zlikni anglash vositasi Ommaviy madaniyat ko‘pincha insonni “jahon fuqarosi” sifatida ko‘rsatib, uni o‘z milliy ildizlaridan uzishga harakat qiladi. Etnomadaniy qadriyatlar esa aksincha, insonning kimligi, kelib chiqishi, ajdodlari va xalqiga bo‘lgan sadoqatini mustahkamlaydi. Masalan, milliy kiyimlar, milliy kuy-qo‘shiqlar, xalq urf-odatlari orqali yoshlar o‘zlarining qadimiy madaniyati bilan tanishadi va faxrlanish hissini uyg‘otadi. 2. Axloqiy immunitetni shakllantiradi Ommaviy madaniyatda axloqiy me’yorlar ko‘pincha buziladi. Bunda zo‘ravonlik, axloqsizlik, iste’molchilik, yolg‘on va xudbinlik targ‘ib qilinadi. Etnomadaniy qadriyatlar esa har doim ezgulik, mehr-oqibat, kamtarlik, ota-onaga hurmat, halollik, sabr-toqat kabi fazilatlarni tarbiyalaydi. Bu esa yoshlarning ichki axloqiy immunitetini kuchaytiradi. 3. Mustahkam ijtimoiy bog‘liqlikni ta’minlaydi Etnomadaniy qadriyatlar jamiyat a’zolari o‘rtasida birdamlik, o‘zaro hurmat va hamjihatlikni shakllantiradi. Ayniqsa, oila institutini mustahkamlashda bu qadriyatlar muhim ahamiyat kasb etadi. Ommaviy madaniyat esa individualizm va tanho yashashni targ‘ib qilganligi bois, oilaviy rishtalarning zaiflashuviga olib keladi. 4. Madaniy di