DEVONI LUG'ATIT TURK" ASARI VA UNDAN OLGAN TAASSUROTLARIM.

Аннотация

https://scientific-jl.org/obr 2 8 3 Выпуск журнала №-69 Часть–6_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Mahmud Kashgari's "Devoni lugatit turk" is an important linguistic work published in the 11th century. It is one of the most modern dictionaries of the turkish language ad consists of aout 1072 lexems. One of the most important aspects of the work is its relation to word formation. Keywords: turkish lenguage, lexicography, linguistics, affixes, derivational morphology, etimology. "Devoni lug'atit turk" XI asrda Mahmud Qoshg'ariy tomonidan yozilgan turkcha lug'at bo'lib, taxminan 1100 betdan iborat.Bu asar turkey xalqlar tarixida muhim o’rin egallaydi.Asar tarixiy ahamiyatga ham ega. Kitob muqaddima, turkiy til tavsifi va asosiy lug'atdan iborat. Lug'at alifbo tartibida tuzilgan va so'zlardan foydalanishning ko'plab misollari bilan 8000 ga yaqin yozuvlarni o'z ichiga oladi. "Devoni lug'atit turk"ning eng muhim mavzularidan biri so'z yasalishi, ya'ni mavjud so'zlardan yangi so'z yasash jarayonidir. So'z yasash har qanday tilning muhim qismi bo'lib, uning so'z boyligini kengaytirishda muhim rol o'ynaydi. "Devoni lug'atit turk" mazmunida so'z yasalishi turkiy tilda yangi so'z yasash jarayoniga taalluqlidir. Qoshg'ariyning "Devoni lug'atit turk" asari turkiy so'zlarning to'liq ro'yxatini taqdim etibgina qolmay, turk tili grammatikasi va sintaksisining turli jihatlarini ham tadqiq qiladi. Demak, lug'at faqat alohida so'z ma'nolarini emas, balki ularning grammatik shakllarini, hol qo'shimchalarini, fe'l kelishiklarini ham o'z ichiga oladi. Lug'atda ikki yoki undan ortiq so'zlarning qo'shilib yangi so'z yasalishi natijasida hosil bo'ladigan qo'shma so'zlarning yasalishi haqida ham qimmatli ma'lumotlar berilgan. Turk tilida qo'shma so'zlar qo'shimcha, old qo'shimcha yoki ikkalasining birikmasini qo'shish orqali ham yasaladi. Qoshg'ariy qo'shma so'zlarning keng doirasini, jumladan, ikki yoki undan ortiq fe'l, ikki yoki undan ortiq ot yoki fe'l va otning qo'shilib yasalishi bilan yaratilgan so'zlarni o'rganadi. Qoshg'ariy o'z asarida yoritgan so'z yasalishining yana bir muhim jihati - mavjud so'zga morfema (affiks) qo'shilishi natijasida hosil bo'lgan so'zlar bo'lgan hosila so'zlarning yasalishidir. Turk tilida hosila so'zlar qo'shimchalar yordamida yoki so'z o'zagini o'zgartirish orqali yasalishi mumkin. Qoshg'ariy hosila https://scientific-jl.org/obr 2 8 4 Выпуск журнала №-69 Часть–6_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 so'zlarga, jumladan, fe'l va otlarga ko'plab misollar keltiradi. Qoshg'ariyni tashvishga solgan yana bir muhim soha turkiy so'zlarning kelib chiqishi edi.Asar birgina o’zbek tilshunosligi uchun emas,balki turkey xalqlar tarixi uchun ham muhim manbadir. U O'rta Osiyo bo'ylab ko'p kezgan, turli turkiy qabilalardan ma'lumot to'plagan va ularning lug'atini yozib olgan. U turkiy so'zlarning kelib chiqishini mahalliy lug'at yoki qo'shni tillardan fors, arab, mo'g'ul tillaridan o'zlashtirilgan lug'at deb tasniflashga harakat qilgan. Mahmud Koshg'ariyning "Devoni lug'atit turk" asari turkiy tilshunoslik adabiyotiga qo'shilgan qimmatli hissadir. Qoshg'ariy bu asarida so'z yasalishining turli mexanizmlarini, jumladan, affiksatsiya, birikma va takrorlanishni o'rganadi. Mahmud Qoshg'ariy XI asrning O'rta Osiyolik filolog olimi va tilshunosidir. 1072-1074 yillar davomida arab tilida "Turk tili lahjalari"ni tuzgan. Mahmud Qoshg'ariy o'zining "Devoni lug'atit turk" asarida arab tilining ilmiy uslublari orqali yaratgan asari turk tilining rivojlanishi va shevalari haqidagi muhim va qimmatli manbadir. Mahmud ibn al-Husayn ibn Muhammad al Qoshg'ariy Buxoro, Nishopur, Samarqand, Marv, Bag'dod kabi shaharlarda olim uzoq vaqt yashagan va shu hududlarning tili, madaniyati,etnagrafiyasini o'rganadi. Turkiy urug' va qabilalar yashagan barcha yerlarni birma bir o'rganib, ularning tillaridagi o'xshash va farqli jihatlarni aniqlaydi. Til xususiyatlariga ko'ra turkiy tillarni guruhlarga tasniflash imkoniyatiga ega bo'ldi. Mahmud Qoshg'ariyning o'zi bu haqida shunday deydi: "Puxta qo'llanma bo'lsin deb, har bir qabilaning o'ziga xos xususiyatlariga qiyosiy qoidalar tuzdim..." Turkiy tillarni farqli belgilariga ko'ra dastlabki ikki guruhga ajratadi: turklar ( chigil, qoshg'ar, arg'u, barsog'on, uyg'ur), o'g'uz va qipchoq qabilalari tillari. "Devoni lug'atit turk" turkiy tilshunos olim Mahmud Qoshg'ariy tomonidan XI asrda yozilgan turkiy tillarning to'liq lug'atidir. Kitob turkiy tillar tarixida muhim o'rin tutadi va turkiy tilshunoslik uchun muhim manba hisoblanadi. Kitobning asosiy jihatlaridan biri bu so'z yasashga munosabatidir. Qoshg'ariy turkiy tillarda so'zlarning qanday yasalishini ularning tuzilishidagi qoliplarni aniqlash va kelib chiqishini tahlil qilish orqali o'rganadi, bu esa til grammatikasi va lug'at boyligi haqida tushuncha berishga yordam beradi. Turkiy tilda so'z yasashning eng keng tarqalgan usuli asosni qo'shimcha va old https://scientific-jl.org/obr 2