ABDURAUF FITRATNING ILMIY-MA’RIFIY VA ADABIY MEROSI

Аннотация

Mazkur ilmiy maqolada o‘zbek milliy uyg‘onish davri namoyandalaridan biri, jadidchilik harakatining yetakchi arbobi Abdurauf Fitratning adabiy, ilmiy, ma’rifiy va diniy faoliyati tahlil qilinadi. Fitratning asarlari nafaqat o‘z davrida, balki hozirgi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan bo‘lib, xalqni ilm- ma’rifatga, zamonaviy tafakkurga yetaklovchi manbadir. Ushbu maqolada Fitratning hayoti, uning ma’rifatparvarlik g‘oyalari, adabiyot va til sohasidagi ishlari, diniy islohotlarga qo‘shgan hissasi keng qamrovli tarzda yoritiladi. Maqola o‘quvchilarga Fitratning g‘oyaviy merosini chuqur anglash, uni bugungi kun bilan bog‘lash imkonini beradi. Kalit so‘zlar: Abdurauf Fitrat, jadidchilik, milliy uyg‘onish, ilm-ma’rifat, o‘zbek adabiyoti, sahna asarlari, diniy islohot, tilshunoslik, modernizm. Kirish. XX asr boshlarida Markaziy Osiyo xalqlari hayotida muhim siyosiy, ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlar yuz berdi. O‘zbek xalqining ma’naviy uyg‘onishida jadidchilik harakati muhim rol o‘ynadi. Bu harakatning peshqadamlaridan biri – Abdurauf Fitrat edi. Fitrat o‘zining ijodi, ilmiy ishlari va islohotparvarlik faoliyati orqali xalqni yangilanishga, taraqqiyotga chorlagan. U Buxoroda tug‘ilib, Istanbulda tahsil olgan, dunyo qarashini kengaytirgan va xalq og‘ushiga qaytib, jamiyatni isloh qilish yo‘lida kurashgan. Fitrat ijodkor, islohotchi, tilshunos, tarixchi, dramaturg, diplomat va davlat arbobi sifatida ko‘p qirrali shaxs bo‘lgan. Bu maqolada Fitratning ko‘p qirrali faoliyati chuqur o‘rganiladi. https://scientific-jl.org/obr 3 3 2 Выпуск журнала №-69 Часть–6_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Fitratning hayoti va ma’naviy shakllanishi. Fitrat 1886-yilda Buxoroda tug‘ilib, dastlab diniy maktabda tahsil olgan. Uning yoshlik davri Buxoro amirligi davriga to‘g‘ri kelgan bo‘lib, u bu davrdagi ijtimoiy va madaniy muhitdan chuqur ta’sirlangan. Istanbuldagi tahsili esa uning dunyoqarashini tubdan o‘zgartirdi. U yerda zamonaviy islomiy tafakkur, turk modernizmi, ta’lim va jamiyat islohoti g‘oyalari bilan tanishdi. Turk tilida yozilgan diniy va dunyoviy risolalar, zamonaviy gazetalar orqali Fitrat ilm-ma’rifatning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rnini anglay boshladi. Vatanga qaytgach, u jadid maktablari ochish, bosma nashrlar orqali xalqni o‘qitish va ma’rifat tarqatish bilan shug‘ullandi. Fitratning ma’rifatparvarlik g‘oyalari. Fitrat uchun ma’rifat nafaqat ilmiy taraqqiyotning, balki butun jamiyatning uyg‘onishi, ijtimoiy adolat, tenglik va ozodlikka erishishning asosiy omili edi. U o‘z asarlarida va faoliyatida xalqni jaholatdan, xurafotdan qutqarishning yagona yo‘li bu zamonaviy ta’lim tizimini joriy etish ekanligini ko‘p bora takrorlagan. U “Munozara” nomli sahna asarida eski va yangi maktablar o‘rtasidagi farqni ochib beradi. Unda bir tomonda eski usuldagi, diniy- fanlardan ajralgan, hayotga yaramaydigan madrasalar, boshqa tomonda esa biologiya, matematika, geografiya, tarix, til kabi zamonaviy fanlarni o‘rgatuvchi yangi usul maktablar tasvirlanadi. Fitratning pozitsiyasi aniq, u zamonaviy, dunyoviy bilimlar beradigan maktablar tarafini oladi. Bu asar orqali u xalqni o‘ylashga, ta’limda islohot qilishga undaydi. Fitrat o‘z asarlarida zamonaviy fanlarni o‘rganish va ularni hayotga tadbiq etish zarurligini doim ta’kidlagan. U fanlarni ona tilida o‘rgatish tarafdori bo‘lgan. Uning fikricha, bola o‘z ona tilida chuqur bilim olmasa, ilmni to‘laqonli anglay olmaydi. Bu esa o‘z-o‘zidan xalq orasida savodsizlik, fikrlashdagi sustlik va mustamlakachilikka bo‘ysunishga olib keladi. Shuning uchun u ta’limni milliylashtirish, xalq tilida darsliklar yozish, pedagoglarni yangicha ruhda tayyorlash zarurligini aytadi. Fitrat uchun ta’lim faqat erkaklar uchun emas, balki ayollar uchun ham teng ravishda ochiq bo‘lishi kerak edi. U o‘z davrida ayollarning o‘qishi, jamiyat hayotida faol ishtirok https://scientific-jl.org/obr 3 3 3 Выпуск журнала №-69 Часть–6_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 etishi g‘oyasini qat’iy himoya qilgan. “Ayollar haqida” nomli maqolasida Fitrat shunday deydi: “Ayol savodsiz bo‘lsa, jamiyatning yarmi nobud bo‘ladi.” Bu g‘oya o‘sha davrda katta jur’at talab qilardi. Chunki o‘sha paytda ayollar ko‘pchilik hollarda yopiq jamiyatda yashar, ilm-fandan yiroq, ijtimoiy hayotdan chetda qolgan edi. Fitrat bu tartibni noto‘g‘ri deb bilgan va uni o‘zgartirishga chaqirgan. U ayollarni zamonaviy fanlarga o‘rgatish, ularning huquqlarini tan olish, oila va jamiyatda ularni teng qatnashuvchilar sifatida ko‘rishni ilgari surgan. Shuningdek, Fitrat yoshlarni xorijiy tillarni o‘rganishga, ilmiy-texnikaviy yangiliklardan boxabar bo‘lishga da’vat qilgan. Uning fikricha, dunyodagi rivojlangan davlatlar fan, texnika, ta’lim orqali yuksalgan bo‘lsa, o‘zbek xalqi ham shu yo‘lni tanlashi lozim edi. U “O‘zbek yoshlariga” deb nomlangan maqolasida: “Ilm – eng qudratli quroldir. Undan boshqa najot yo‘q,” – deb yozadi. Bu esa uning shaxsiy hayoti va ijodidagi asosiy e’tiqodini ifodalaydi.