ZARDUSHTIYLIKDA ILM OLISH ODOBI: UNING ZAMONAVIY TA'LIM-TARBIYADA TUTGAN O'RNI

Аннотация

Ushbu maqolada "Avesto" jahon madaniyatining, jumladan, Markaziy Osiyo va Eron xalqlari tarixining qadimgi noyob yodgorligi, zarrdushtlik e'tiqodiga amal qiluvchilarning muqaddas kitobi ekanligi va uning tarkibi, ifoda uslubi va timsollar tizimi bilan adabiy manbalarga yaqin turishi yoritib berilgan. Kalit so'zlar: tarix, pedagogika tarixi, manba, davrlashtirish, xalq pedagogikasi, yozma manbalar, «Avesto» asari Zardushtiylik negizida olamning qarama-qarshiliklar kurashi asosiga qurilgani turadi: yaxshilik va yomonlik, yorug’lik va qorong’ulik, hayot va o’lim o’rtasida abadiy kurash davom etadi. Barcha yaxshiliklarni Axura-Mazda vabarcha yomonliklarni Anxramaynyu (yoki Axriman) ifodalaydi.Axura-Mazda insonlarga ezgu ishlarni bayon etib ularga amal qilishnibuyuradi, yomon ishlardan saqlanishga chaqiradi. Zardushtiylik dinida Axura Mazda Oliy ibtido, u hamma mavjudotlarning yaratuvchisi va boshqaruvchisi, yaxshilik va ezgulik timsoli – Oliy ruh sifatidanamoyon bo’ladi. Zardushtiylikda yana olti ilohiy ruh – quyi tangrilarga hamsig’inilgan. Zardusht ta’limotiga ko’ra ular bir-biriga singib ketgan, manbaning ayrim joylarida quyi tangrilar Axura Mazdaning emanatsiyalari (ya’ni o’zidan nurlantirib chiqargan) deb berilgan. Avestoda quyi tangrilar Amesha Spenta –“abadiy ruhlar” deb nomlanadilar. «Abadiy ruhlar” dunyo yaratilishining ma’lumbir pog’onasini boshqarib turgan. Zardushtiylik dafn marosimi o’ziga xos bo’lib, o’lganlar bir necha past, baland «sukut minoralari» – daxmalarga solinadi, u yerda murdalarning go’shtlarini qushlar yeb, suyaklarini tozalaydi. Go’shtdan tozalangan suyaklarmaxsus https://scientific-jl.org/obr 3 9 5 Выпуск журнала №-69 Часть–6_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 sopol idishlarga solinib minora o’rtasidagi quduqqa sochib yuboriladi. Bunda poklik bilan nopoklikning bir-biriga yaqinlashmasligiga erishiladi. Zardusht nomi tadqiqotlarda Zaratushtra, Zardust, Zoroastr ko’rinishlarida ham ishlatiladi. Тadqiqotchilar o’rtasida Zardushtning tarixda bo’lgan yoki bo’lmaganligi borasida turli fikrlar mavjud. Ba’zilar uni tarixiy shaxs deb bilsalar, boshqalar afsonaviy shaxs deb hisoblaydilar. Manbalarning xabar berishicha, u taxminan mil. av. 1200-570 yillar orasida yashagan ilohiyotchi, faylasuf, shoirdir. Ingliz tadqiqotchi M. Boys ta’kidlashicha, u mil. av. 1500-1200 yillar orasida yashagan. Zardusht Markaziy Osiyo hududida mavjud bo’lgan ko’pxudolikka negizlangan qadimiy diniy tasavvur va e’tiqodlarni isloh qilib, yangi dinga asos soldi. Zardushtiylik insoniyatning eng qadimgi dinlaridan biri bo'lib, uning izdoshlari tomonidan tan olingan yagona payg'ambar – Zaratushtra (boshqa transkripsiyalarda – Zaratustra, zardushtiylar) vahiylaridan kelib chiqqan. Uning ontologik izlanishlarining samarasi zardushtiylik oliy xudosi axur-Mazdaga sof mavjudot va axloqiy yaxshilikning predikatlarini berish edi. Diniy dunyoqarashning mohiyati shundan iboratki, tabiiy yoki tabiiy dinlar o'zlari uchun emas, balki yaxshilik va yovuzlik kuchlari o'rtasidagi kurashda buyuk axloqiy va diniy bahsda egallagan o'rni tufayli hurmat qilinadi. Zardushtiylikdagi yovuzlik mutlaq printsip sifatida yaxshilikka qarshi turadi. Uning qonunlariga ko'ra, uni engib o'tish, yo'q qilish kerak, ammo hali nima bo'lishi kerak emas; majburiyat – o'zini anglay olmaydigan kuch, zaif, kuchsiz narsa [3]. Rivojlangan diniy tizim sifatida Zaratushtra dini tabiiy kuchlarning yaxshilik va yomonlikka nisbatan befarqligini olib tashlashga harakat qiladi, ularni kurash va yovuzlik arenasining bevosita ishtirokchilariga aylantiradi. Zardushtiylarning olov va suvga bo'lgan g'amxo'rligi, ular tahqirlanishdan qanday qo'rqishlari va bunday tahqirlash eng og'ir axloqiy xatti-harakatlar kabi jazolanishi, dinni tabiat bilan bog'laydigan aloqalar hali ham buzilmaganligini isbotlaydi [2]. Yaxshilik dunyosiga https://scientific-jl.org/obr 3 9 6 Выпуск журнала №-69 Часть–6_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 yovuzlikning timsoli – Anxra-Manyu xudosi o'zining aldamchi, "ko'rinadigan" va haqiqiy bo'lmagan dunyosi bilan qarshi turadi. Axura-Mazdaning oliy xudosi sifatida u tengsiz va ierarxik piramidaning cho'qqisi vazifasini bajaradi, shu jumladan tabiiy ruhiy kuchlar-Amesh Spents yoki O'lmas azizlar, u muqaddas ruh (Spanta-Manyu) yordamida butun yaratilishdan birinchi bo'lib yaratgan: yaxshi fikr (voh-mana), eng yaxshi haqiqat (AshaVahishta), Muqaddas xudojo'ylik (Spenta-Armaiti), orzu qilingan hokimiyat (xshatra-Varya), yaxlitlik (Harvatat) va o'lmaslik (Ameretat). Ahura-Mazda bilan birgalikda ular ettita yaxshi ijodni: inson, qoramol, olov, er, osmon, suv va o'simliklarni qo'llab- quvvatlaydigan "bir hil etti" ni tashkil qiladi [11]. Ushbu oltita emanatsiya, oltita buyuk Xudo, Zaratushtra o'rgatadi, qadimgi Eron panteonida hurmatga sazovor bo'lgan boshqa yaxshi xudolarni hayotga olib keldi. Ular orasida Mitra, apam-Napat, Sraosha, Asha, Geush-Urvan bor. Ular zardushtiylikda saqlanib qolgan va Zar