TALABALAR MA’NAVIY-AXLOQIY E’TIQODINI TAKOMILLASHTIRISH

Аннотация

Maqola yosh talaba shaxsining ma'naviy va axloqiy fazilatlarini shakllantirish masalasiga bag'ishlangan, muallif "ma'naviyat" va "axloq" tushunchalarining "Ma'naviy va axloqiy tarbiya"tushunchalariga kirib borish nuqtalarini ko'rib chiqadi. Tadqiqotchilar ko'pincha ushbu kontseptsiyaning mazmuniga turli xil ma'nolarni kiritadilar. Shunga qaramay, aksariyat falsafiy va pedagogik ishlar ma'naviy-axloqiy rivojlanish va tarbiyaning mazmunini asosan xulq- atvor va shaxsni shakllantirishga qo'yiladigan ijtimoiy-axloqiy talablar nuqtai nazaridan ochib beradi. Maqolada talabalarning ma'naviy-axloqiy tarbiyasi diagnostikasining individual natijalari, xususan, kognitiv mezonning ko'rsatkichlaridan biri - o'quvchilarda axloqiy tushunchalarni shakllantirish darajasi bo'yicha natijalar keltirilgan. Kalit so'zlar: ma'naviyat; axloq; ma'naviy-axloqiy tarbiya; shaxsning ma'naviy- axloqiy fazilatlari; asosiy axloqiy qadriyatlar; diagnostika; axloqiy tushunchalar; maktab o'quvchisi Prezidentimiz Shavkat Miromonovich Mirziyoyev ma'naviy-axloqiy tarbiyaga e'tibor qaratish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biri ekanini, jumladan: "Biz baxtli yashash uchun bor kuch va imkoniyatlarimizni safarbar etar ekanmiz, ma'naviy tarbiya masalasi, shubhasiz, ustuvor ahamiyat kasb etadi", - deb ta'kidlaydi. Bu O'zbekistonning porloq kelajagiga bo'lgan ishonchning, xalqimizda yuksak insoniy qadriyatlarning tiklanishi va takomillashuvining ramzi bo'lgan o'ziga xos dunyoqarashdir. https://scientific-jl.org/obr 4 0 2 Выпуск журнала №-69 Часть–6_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Mustaqil O'zbekiston oldida ma'naviyat sohasida muhim vazifalar turibdi. Ulardan eng muhimi ma'naviyatimizni boyitish va mustahkamlashdir. Zulm yillarida ma'naviyat har tomonlama tanazzulga yuz tutdi va yagona hukmron mafkuraga bo'ysundi. Natijada, masalan, o'zbek xalqi tasavvufiy falsafa va uning mashhur vakillarini o'rganishdan mahrum bo'ldi. Huquq sohasida Markaziy Osiyo tsivilizatsiyasining huquq sohasidagi buyuk xizmatlari hisobga olinmadi, axloqiy qarashlar va ijtimoiy falsafaga oid chuqur ahamiyatli ishlar bir tomonlama yoritib berildi va hokazo. Mustaqil O'zbekiston ma'naviyati ularsiz to'liq emas. Avesto va zardushtiylik ta'limotidan zardushtiylikning axloqiy kuchi va san'atiga qadar ma'naviyatimizning to'liq kuchini, mazmunining chuqurligi va xilma-xilligini, qadimiy tarix qa'riga sho'ng'ishini, cheksiz salohiyatini to'liq namoyish etish. Forobiy Navoiy, Bobur, Furqat, Behbudiy, Fitrat orqali shu kungacha butun bir zanjir, yagona zanjir yaratish kerak. Ma'naviyat shaxs va jamiyat taraqqiyotining asosiy omilidir. Inson ma'naviy boy bo'lsa, jamiyat gullab-yashnaydi. Ma'naviyat qashshoqlashganda, jamiyat tanazzulga uchraydi. Axloq ma'naviyatning asosidir. Axloq odamlarning xulq-atvorida aks etadi. Axloqiy tarbiya shaxsiy ta'limning ajralmas qismidir. Axloqiy tarbiya-bu insonning o'z vataniga, xalqiga, boshqa millatlarga, mehnat faoliyatiga va o'ziga bo'lgan munosabatining yig'indisi. Bugungi kunda yurtimizda ta'lim fuqarolar ongida asosiy milliy qadriyatlarni tiklashga qaratilgan. Ma'naviy va dunyoqarash inqirozi davrida insoniyatning omon qolish imkoniyati ma'naviy va axloqiy ideallar va qadriyatlarga asoslangan ta'lim va davlatimizning an'anaviy ravishda qurilgan madaniy an'analarning tiklanishi bilan bog'liq. Ta'lim sohasidagi zamonaviy davlat siyosatining ustuvor yo'nalishlari orasida bolalarda ma'naviy-axloqiy rivojlanishning yuqori darajasini shakllantirish, rus https://scientific-jl.org/obr 4 0 3 Выпуск журнала №-69 Часть–6_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 xalqining tarixiy va madaniy hamjamiyatiga va O’zbekiston taqdiriga daxldorlik hissi ajralib turadi. "Ma'naviy va axloqiy tarbiya"iborasi pedagogik tezaurusga qat'iy kiritilgan. Tadqiqot mavzusidagi falsafiy, psixologik va pedagogik adabiyotlarni tahlil qilish shuni ko'rsatadiki, ma'naviy-axloqiy tarbiya masalalari juda keng va turli darajalarda o'rganilgan. Ko'pgina tadqiqotchilar "Ma'naviyat" va "Axloq" tushunchalarining o'zaro bog'liqlik nuqtalarini aynan "ma'naviy-axloqiy tarbiya"tushunchasida topadilar. T. I. Petrakova, A. I. Solovtsov, ilohiyotshunos E. V. Shestuna, uning fikriga ko'ra, axloqning namoyon bo'lishi (Xudoga, qo'shnilarga, o'ziga va boshqalarga bo'lgan muhabbat sifatida) insonning ma'naviyat darajasini tavsiflaydi. Tadqiqotchilar- o'qituvchilar T. I. Vlasova, T. V. Yemelyanova, E. I. Isaev, N. N. Nikitina, V. I. Slobodchikov ham yaqin nuqtai nazarga ega bo'lib, axloqni "inson ma'naviyatining o'lchovlaridan" biriga bog'laydilar [2, 11-bet]. Tadqiqotchilar ko'pincha "ma'naviy va axloqiy tarbiya" tushunchasining mazmuniga juda boshqacha ma'nolar kiritilganligini payqash oson. Shunga qaramay, falsafiy va pedagogik ishlarning aksariyati ma'naviy-axloqiy rivojlanish va tarbiyaning mazmunini asosan xulq-atvor va shaxsni shakllantirishga qo'yiladigan ijtimoiy-axloqiy talablar nuqtai nazaridan ochib beradi va axloqiy tamoyilla