К содержанию
РецензированоEN2025

SAMARQAND SHAHAR EKOTIZIMINING BIOXILMA-XILLIGI. (UNIVERSITET XIYOBONI MISOLIDA)

K. Sh.Normamatova · Sharof Rashidov nomidagi · Часть–_ Мая – (животные), а биоразнообразие Университетского проспекта является одним из)

Образование наука и инновационные идеи в мире · 2025

Аннотация

This article analyzes the data on urban ecosystems and their biodiversity. It is considered through literature analysis and observational data that an urban ecosystem is an artificial living environment created by humans, in which abiotic factors (for example, air, soil, water) and living beings (people, plants, animals) interact, and that the biodiversity of the University Avenue is one of the important processes that ensure the stability of ecosystems. Keywords: University Avenue, urban ecology, urban ecotism, abiotic factors, biodiversity, plant, animal, insect, natural ecosystem. Shahar ekologiyasini o'rganish globallashib borayotgan davrda tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bugungi kunda dunyo aholisining 50% dan ortig'i shaharlarda yashaydi. Shuningdek, kelgusi 40 yil ichida dunyo aholisining uchdan ikki qismi kengayib borayotgan shahar markazlarida istiqomat taxmin qilinmoqda. Shahar ekotizimi — bu inson tomonidan yaratilgan sun'iy yashash muhiti bo'lib, unda abiotik omillar (masalan, havo, tuproq, suv) va tirik mavjudotlar (odamlar, o'simliklar, hayvonlar) o'zaro aloqada bo'ladigan tizimdir. Tabiiy ekotizimlardan farqli o'laroq, shahar ekotizimlari inson faoliyati natijasida shakllanadi va boshqariladi. Samarqand shahar ekotizmi o’ziga xos strategik, ma’muriy, iqtisodiy va madaniy markaz hisoblanadi. Tarixiy shahar ekanligi, turizmni yaxshi rivojlanganligi ham shahar ekotizmiga o’z tasirini ko’rsatadi. Samarqand viloyatining doimiy aholisi soni 2024-yil 1-yanvar holatiga ko‘ra 4 208,5 ming kishini tashkil etganligi, yil boshidan 90,3 ming kishiga yoki 2,2 foizga ko‘payganligini, shuningdek, shahar aholisi soni 1 542,9 ming kishini (jami aholi sonidagi ulushi 36,7 %), qishloq aholisi soni 2 665,6 ming kishi (63,3 %)ni tashkil etganligi ma’lumotlarda aytib o’tiladi. Aholi https://scientific-jl.org/obr 1 1 9 Выпуск журнала №-69 Часть–6_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 sonining oshishi esa o’z navbatida ekotizmlarga ko’rsatiladigan antropogen ta’sirlarning oshishiga olib keladi. Shu asosda ko’p aholili shaharlarda o’ziga xos transport va sanoat yo’nalishlari ekologik jihatdan o’zgarishlarga uchraydi. Buning natijasida ekotizimlarda muvozanatning buzulishi sodir bo’ladi. Ko’rsatiladigan ta’sirlar nafaqat atrof-muhitga balki, bioxilma-xillikning ham o’zgarishiga olib keladi. Shahar ekotizmi haqida Universitet xiyoboni misolida ba’zi o’rganish ishlarini olib bordik. Universitet xiyoboni, Samarqand shahrining markazida joylashgan tarixiy va madaniy ahamiyatga ega bo‘lgan maskandir. Xiyobon XIX asr oxirlarida barpo etilgan bo‘lib, kengligi 128 metr, uzunligi 1000 metrdan ortiq hisoblanadi. Uchinchi asrda barpo etilgan bu xiyobon noyob daraxtlar bilan o‘ralgan uchta xiyobon va ikkita yo‘lakdan iborat. Dastlab, bu maskan fuqarolarning dam olish joyi sifatida tashkil etilgan. Keyinchalik, Yevropa uslubidagi binolar qurilishi bilan shaharning muhim madaniy markaziga aylangan. Bugungi kunda Universitet xiyoboni Samarqand shahrining ekologik holatini yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi, chunki u atrof-muhitni toza saqlashga hissa qo‘shadi va shahar aholisi uchun yashil makon yaratadi. Shahar ekotizmi sifatida Universitet hiyoboni bioxilma-xilligi ham fandagi qiziqarli ma’lumotlarni o’z ichiga oladi. Samarqandning Universitet xiyoboni (Bulvar) boy va xilma-xil oʻsimlik qoplamiga ega bo‘lib, shahar iqlimiga moslashgan daraxtlar, butalar va gulzorlar bilan bezatilgan. U XIX asr oxirlarida barpo etilganidan buyon, turli xil manzarali va ekologik jihatdan foydali oʻsimliklar bilan boyitilgan. Xiyobonning asosiy qismini baland, soyali va uzoq umr koʻruvchi daraxtlar tashkil etadi:Chinor– xiyobonning eng qadimiy va muhim daraxtlaridan biri hisoblanadi. Katta shox-shabbali bo‘lib, yozda kuchli soya beradi va havo namligini saqlashga yordam beradi.Qarag‘ay – doim yashil daraxtlar qatoriga kiradi, changni ushlash va havo tozalashda muhim rol o‘ynaydi.Terak – tez o‘sadigan va changga chidamli daraxt turi bo‘lib, xiyobonda ko‘p uchraydi.Akatsiya – yorqin yashil barglari va bahorda yoqimli ifor tarqatadigan gullari bilan ajralib turadi.Aylantus – o‘sishi tez, https://scientific-jl.org/obr 1 2 0 Выпуск журнала №-69 Часть–6_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 issiq iqlimga chidamli daraxt bo‘lib, shahar landshaftini obodonlashtirishda keng qo‘llaniladi.Jo‘ka – yo‘lak bo‘ylab ekilgan, mayda xushbo‘y gullari va shifobaxsh xususiyatlari bilan mashhur daraxt.Xiyobonda turli xil butalar ekilgan bo‘lib, ular hududning estetik ko‘rinishini oshiradi va ekologik muhitni yaxshilaydi:Jiyda – mayda kumushrang bargli, xushbo‘y gullari bor o‘simlik.Bulutgul – bahor va yoz oylarida mayda oq yoki pushti gullar bilan bezaladigan dekorativ buta.Zirk – kichik qizg‘ish mevalari bilan ajralib turuvchi, chiroyli manzarali buta.Atirgul butalari – turli ranglardagi atirgullar xiyobonni bezatadi va unga nafis ko‘rinish beradi.Lola – bahorda ochiladigan, xilma-xil rangdagi gullar xiyobonga alo

Доказательный фрагмент

«This article analyzes the data on urban ecosystems and their biodiversity.»

Образец извлечения

Демо-превью

This article analyzes the data on urban ecosystems and their biodiversity. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

DOI не указан
Цитирований
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
Университетский проспект, городская экология, городской, shahar ekotizmi, abiotik omillar, hayvon, Universitet xiyoboni, hashorat, shahar ekologiyasi, bioxilma-xillik, tabiiy ekotizim., o’simlik
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники