SHAHARLARARO QATNOVCHI AVTOBUSLARGA TEXNIK XIZMAT KO‘RSATISHNI TASHKIL ETISH

Аннотация

Ushbu maqolada shaharlararo qatnovchi avtobuslarga texnik xizmat ko‘rsatishni tashkil etishning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilingan. Maqolada texnik xizmat ko‘rsatish turlari (EOP, TO-1, TO-2, joriy va kapital ta’mir, bashoratli texnik xizmat) batafsil bayon etilgan, ularning har biri uchun ish hajmi, bajarilish davriyligi va asosiy vazifalari yoritilgan. Kalit so‘zlar: Shaharlararo avtobuslar, texnik xizmat ko‘rsatish, ekspluatatsiya ishonchliligi, TO-1, TO-2, profilaktik ta’mir, joriy va kapital ta’mir, avtomatlashtirish, ehtiyot qismlar, servis infratuzilmasi, malakali kadrlar, Transport tizimi har qanday davlat infratuzilmasining ajralmas qismi bo‘lib, uning samarali faoliyati iqtisodiy rivojlanish, ijtimoiy barqarorlik va aholi farovonligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shaharlararo yo‘lovchi tashish tizimida avtobuslar muhim o‘rin egallaydi. Ularning uzluksiz, xavfsiz va qulay ishlashini ta’minlashda texnik xizmat ko‘rsatish tizimining to‘g‘ri tashkil etilishi hal qiluvchi omillardan biridir. Ushbu maqolada aynan shaharlararo qatnovchi avtobuslarga texnik xizmat ko‘rsatishni ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan o‘rganish maqsad qilingan. Shaharlararo qatnovchi avtobuslar katta masofalarni bosib o‘tadi, ko‘plab turli yo‘l va iqlim sharoitlarida harakatlanadi. Shu bois, ularning texnik holati nafaqat yo‘lovchilar xavfsizligi, balki umumiy harakat jadvalining barqarorligi, iqtisodiy samaradorlik va ekologik omillar bilan ham bevosita bog‘liq. Xalqaro amaliyotda, ayniqsa Germaniya, Yaponiya va Janubiy Koreya tajribasida TXK avtomatlashtirilgan tizimlar, IoT (Internet of Things) asosida ishlovchi https://scientific-jl.org/obr 3 8 Выпуск журнала №-69 Часть–6_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 monitoring uskunalari, “predictive maintenance” – bashoratli xizmat ko‘rsatish usullariga asoslangan. Bu yo‘nalishdagi ilg‘or yondashuvlar O‘zbekistonda ham bosqichma-bosqich joriy qilinmoqda. 2023-yilda O‘zbekiston Avtomobil transporti agentligi tomonidan “Avtomatlashtirilgan texnik xizmat markazlari”ni yo‘lga qo‘yish loyihasi boshlangan bo‘lib, bu texnik xizmat ko‘rsatish sifatini sezilarli darajada oshiradi. Texnik xizmat ko‘rsatish (TXK) deganda avtobuslarning ishga layoqatliligini saqlab turish, nosozliklarni aniqlash va bartaraf etish, ekspluatatsion xususiyatlarini tekshirishga qaratilgan profilaktik va joriy ishlar majmuasi tushuniladi. EOP – Ekspluatatsiyaviy o‘tkazuvdan profilaktik tekshiruv har bir reysdan oldin yoki so‘ng o’tkaziladi. Dvigatel ishga tushirishga tayyormi-yo‘qmi — tekshiriladi. Tormoz tizimining ish faoliyati sinovdan o‘tkaziladi. Faralar, yo‘nalish ko‘rsatkichlari, signalizatsiya tizimlari nazorat qilinadi. G‘ildiraklar va shinalar holati (shishirilganlik darajasi, qoplamadagi yoriqlar yoki yeyilish) aniqlanadi. Yog‘, sovutish suyuqligi, tormoz suyuqligi darajasi o‘lchanadi. Bu bosqichda faqat vizual va funksional tekshiruv amalga oshiriladi, ta’mirlash ishlari bajarilmaydi, ammo nosozlik aniqlansa reysga chiqishga ruxsat berilmaydi. Yog‘ almashtirish (dvigatel yog‘i, transmissiya yog‘i — zaruratga qarab). Yog‘ va havo filtrlarini tozalash yoki almashtirish. Akkumulyator batareyalarining quvvat va elektrolit darajasini tekshirish. Tormoz kolodkalari yeyilish darajasi va tormoz suyuqligi sifatini aniqlash. Sovitish tizimi radiatori va nasosining ishlashini baholash. Eshiklar, derazalar, salon yoritgichlari va boshqa kabina elementlarining to‘g‘ri ishlashi. TO-1 texnik xizmat ko‘rsatishning eng asosiy bosqichidir va avtobusning asosiy funksional tizimlarining ishlash holatini saqlab qolishga qaratilgan. https://scientific-jl.org/obr 3 9 Выпуск журнала №-69 Часть–6_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Shaharlararo avtobuslarga texnik xizmat ko‘rsatish tizimi o‘zining murakkabligi, resursga boyligi va qat’iy rejalashtirilgan tartibga asoslanishi bilan ajralib turadi. Biroq, bu tizim samaradorligiga to‘sqinlik qilayotgan qator tizimli muammolar mavjud bo‘lib, ularni aniqlash va bartaraf etish zamonaviy transport infratuzilmasi rivojida muhim ahamiyat kasb etadi. Texnik xizmat ko‘rsatish infratuzilmasining yetarli emasligi. Ko‘plab shaharlararo yo‘nalishlarda servis bazalari soni kam, mavjudlari esa jihozlanish darajasi past. Ayrim viloyatlarda TXK markazlari faqat viloyat markazida joylashgan bo‘lib, uzoq tumanlardan u yerga yetib borish ham vaqt, ham xarajat jihatidan samarasiz hisoblanadi. Har 100–150 km oralig‘ida mobil yoki mini-TXK punktlarini tashkil etish. Xususiy sektorni jalb etgan holda davlat-xususiy sheriklik asosida servis zonalari qurilishini rag‘batlantirish. Loyiha asosida TXK infratuzilmasini milliy transport infratuzilmasi rivojlanish dasturlariga kiritish. Texnik xizmat ko‘rsatishdagi avtomatlashtirish darajasining pastligi. Ko‘plab xizmat ko‘rsatish bazalarida xizmatlar hali ham an’anaviy, qo‘lda yuritiladigan metodlarga asoslangan. Diagnostika jarayoni inson tajribasiga suyanadi, bu esa xatolik ehtimolini oshira