“АМАДУЛ АҚСО”НИНГ ИККИ НОДИР ҚЎЛЁЗМА НУСХАСИ

Аннотация

The article briefly examines the life and scientific heritage of Abu Zayd Dabusi, and also includes rare manuscripts of the tasawwuf "Amadul Aqsa" kept in the Tulip Fund of the Sulaymaniyah Library in Turkey under No. 1337 and in the Rogib Pasha Fund under No. 647. Keywords: Abu Zayd, Dabusiya, Amadul Aqsa, tasawwuf, manuscript, seven judges, foundation, scientific heritage. 165 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025 Кириш Мовароуннаҳрда бундан бир неча юз йил аввал, яъни IX-XII асрларда биринчи ренессанс рўй берди. Айнан ўша даврда давлат юритишдаги сиёсат ўзгариши билан бир қаторда илм-фаннинг турли соҳаларидаги ютуқлар яққол кўзга ташланди. Айниқса янги соҳалар – тафсир, ҳадис, калом, фиқҳ, тилшунослик, математика, астрономия, кимё, тиббиёт, ҳуқуқ, геодезия ва географияга қизиқиш кучайди. Натижада турли соҳаларда ижод қилган Имом Бухорий, Имом Термизий, Имом Мотуридий, Муҳаммад Мусо Хоразмий, Абу Райҳон Беруний, Абу Али ибн Сино, Аҳмад Фарғоний, Абу Наср Форобий, Маҳмуд Замахшарий, Абул Муин Насафий, Юсуф Хос Ҳожиб, Маҳмуд Қошғарий каби юзлаб аждодларимиз серқирра истеъдод соҳиблари бўлиб етишдилар. Шундай алломалардан бири Абу Зайд Дабусий бўлиб, унинг тўлиқ исми Абу Зайд Убайдуллоҳ ибн Умар ибн Исо Дабусийдир. Баъзи манбаларда Абу Зайд Абдуллоҳ ибн Умар ибн Исо Дабусий шаклида исми Абдуллоҳ деб келтирилган. Жумладан, Абу Зайд Дабусийнинг тасаввуф илмига оид “Амадул ақсо” асарининг Лалели фондида № 1337 рақам остида сақланаётган ва Роғиб пошшо фондида 1745 йилда кўчирилган № 647 рақам остида сақланаётган қўлёзма нусхаларида. Аллома 367/978 йили Самарқанд суғди ҳудудидаги Дабусия шаҳрида туғилиб, 430/1039 йил Бухорода вафот этган. Аллома ҳанафий мазҳабининг йирик вакили, фақиҳ, Бухоронинг етти машҳур қозиси (қузоти сабъа)дан бири бўлган. У бошланғич таълимни Дабусиядаги олимлардан олган. Сўнгра Бухоро ва Самарқанд шаҳарларига бориб, у ердаги олимлар қўлида таҳсилни давом эттирган. Абу Зайд Дабусийнинг фиқҳ илми соҳасидаги устози Абу Жаъфар Муҳаммад ибн Амр Шаъбий Уструшанийдир. Ўз навбатида Абу Жаъфар Уструшаний фиқҳ илмини Бухоро фиқҳ мактаби вакили Абу Бакр Муҳаммад ибн Фазл Каморий Бухорий ва Ироқ фиқҳ мактаби вакили Абу Бакр Жассос Розийдан ўрганган. Шундай қилиб, Дабусий устози Уструшанийдан Мовароуннаҳр ва Ироқ мактабларининг усул ва анъаналарини мукаммал ўзлаштирган. Натижада Бухорода қози вазифасига тайинланган ва етти қози қаторидан ўрин олган. Абу Зайд Дабусий ўзидан бой илмий мерос қолдирган. Унинг “Тақвимул адилла фи усулил фиқҳ” (“Усулул фиқҳдаги далилларни тўғирлаш”), “Таъсисун назар” (“Қарашларни асослаш”), “Амадул ақсо” (“Энг олис мақсад”), “Асрор фил усул вал фуру” (“Усул илми ва тармоқларининг сирлари”), “Анвору фи 166 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025 усулил фиқҳ” (“Усулил фиқҳдаги нурлар”), “Хизанатул ҳуда” (“Ҳидоятга элитувчи хазина”), “Шарҳул Жомиъул акбар” (“Катта тўплам шарҳи”), “Тажнису Дабусий” (“Дабусийнинг тажниси”) ва “Нузуму фил фатаво” (“Фатаволардаги тартиб қоидалар”) номли асрлари бўлган. Унинг асарлари кейинги даврларда яшаб, ижод қилган алломалар учун дастуруламал бўлиб хизмат қилган, десак, адашмаган бўламиз. Бугунги кунда аллома асарларининг қўлёзма нусхалари Шарқ ва Ғарб мамлакатлари китоб фондларида сақланмоқда. Бу борада Зафар Нажмиддинов ўзининг “Абу Зайд ад-Дабусий меросининг мовароуннаҳр фиқҳ илми ривожида тутган ўрни” номли монографиясида батафсил маълумот бериб ўтган. Тадқиқотлар натижаси Алломанинг ҳаёти ва илмий меросини ўрганиш борасида дунёнинг турли минтақаларидаги олимлар томонидан кўплаб тадқиқотлар олиб борилган. Жумладан, америкалик Жорж Мақдисий, Арон Зайсов ва Браннон Вилер, саудиялик Абдураҳим Солиҳ Муҳаммад Ёқуб ва Шарафиддин Али Ғалай, туркиялик Юсуф Зиё Кавакчи, Бунжай Башоғлу, Ҳакки Айдин, Абдуллоҳ Севим, Фуад Сезгин, А. Акгундуз, Юсуф Килич, Шукру Ўзен ва Ферҳат Кожа каби тадқиқотчиларни санаб ўтиш мумкин [1:31]. Юртимизда мустақилликдан сўнг тадқиқотлар олиб борган юридик фанлари доктори Абдулҳаким Жузжоний ва Зафар Нажмиддиновни ҳам келтириб ўтиш мумкин. Абдулҳаким Жузжонийнинг “Бухоролик буюк фақиҳ – Абу Зайд Дабусий” номли рисоласи (Тошкент 2007 й. ) ва Зафар Нажмиддиновнинг “Абу Зайд ад-Дабусий меросининг мовароуннаҳр фиқҳ илми ривожида тутган ўрни” номли монографияси (Тошкент 2019 й. ) шулар жумласидандир. Шу ўринда Абу Зайд Дабусийнинг тасаввуф илмига оид “Амадул ақсо” асарининг Туркиядаги Сулаймония кутубхонасининг Лалели фондида № 1337 рақам остида ва Роғиб пошо фондида № 647 рақам остида сақланаётган қўлёзма нусхаларининг бобларини қиёсий таққослаб ўтишни лозим топдик. Мазкур асар нисбатан кам ўрганилганлигига қарамай, унинг илмий- тарбиявий аҳамияти жуда юқоридир. У ўзига хос услуби билан тасаввуфга ва одоб-ахлоққа оид бошқа асарлардан алоҳида ажралиб туради. Қўлёзма насх хатида кўчирилган. Асар 138 варақдан иборат бўлиб, унинг мистараси 21 қаторни ташкил этади. 3а саҳифасида китоб ва муаллифнинг номи қуйида