KARL POPPERNING “ILMIY BILISH MANTIG’I” ASARIDA ILMIY BILIMNING FALSIFIKATSIYA PRINSIPI

Аннотация

This article is dedicated to the principle of falsification presented in Karl Popper’s The Logic of Scientific Discovery. It analyzes Popper’s theory of scientific knowledge development, which is based on falsification rather than verification. The study employs literature review and content analysis methodologies. The conclusion highlights the relevance and application of Popper’s falsification principle in contemporary scientific research. Keywords: Karl Popper, falsification, scientific discovery, verification, scientific methodology Kirish Karl Popperning Ilmiy bilish mantig'i (1934, nemis tilida Logik der Forschung, ingliz tilida The Logic of Scientific Discovery) asari zamonaviy ilm falsafasining eng muhim asarlaridan biridir. Popper bu asarda ilmiy bilimning o'sishi va rivojlanishi haqida yangi yondashuvni taklif qildi, bu esa falsifikatsiya prinsipiga 105 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025 asoslanadi. Ushbu prinsipga ko'ra, ilmiy nazariya faqat sinovdan o'tkazilishi va rad etilishi mumkin bo'lgan holatda ilmiy deb hisoblanadi. Maqolaning maqsadi Popperning falsifikatsiya g'oyasini tahlil qilish, uning ilmiy metodologiyaga ta'sirini ko'rib chiqish va zamonaviy ilmiy tadqiqotlarda qo'llanilishini baholashdir. Adabiyotlar tahlili Popperning falsifikatsiya nazariyasi ilmiy bilimning tabiatini tushunishda inqilobiy yondashuv sifatida qabul qilinadi. An'anaviy ravishda, ilmiy nazariyalar verifikatsiya (tasdiqlash) orqali sinovdan o'tkazilardi, ya'ni kuzatuvlar orqali nazariyaning to'g'riligi isbotlanardi. Popper esa bu yondashuvni tanqid qilib, ilmiy nazariyaning asosiy xususiyati uning rad etilishi mumkinligi ekanligini ta'kidladi. Adabiyotlarda Popperning falsifikatsiya g'oyasi keng muhokama qilinadi. Masalan, Lakatos (1978) Popperning nazariyasini rivojlantirib, ilmiy tadqiqot dasturlari tushunchasini kiritdi, ammo falsifikatsiyaning qat'iy talablarini tanqid qildi. Kun (1962) esa ilmiy inqiloblar va paradigmalar o'zgarishi nuqtai nazaridan Popperning yondashuvini cheklangan deb hisobladi. Shu bilan birga, zamonaviy mualliflar, masalan, Chalmers (1999), falsifikatsiyaning ilmiy metodologiyadagi muhim o'rnini ta'kidlaydi. Popperning falsifikatsiya g'oyasi haqida so'nggi muhokamalarni tahlil qilishda (2025 yil may holatiga ko'ra), falsifikatsiya zamonaviy fanlarda, ayniqsa, fizika va ijtimoiy fanlarda qo'llanilishi haqida ijobiy fikrlar bildirilgan. Masalan, ba'zi foydalanuvchilar falsifikatsiyani sun'iy intellekt va iqlimshunoslikdagi tadqiqotlarda qo'llash muhimligini ta'kidlashgan. Tadqiqot metodologiyasi: Karl Popperning falsifikatsiya nazariyasiga asoslangan tadqiqot metodologiyasi ilmiy bilimlarni rivojlantirish va sinovdan o'tkazish uchun samarali yondashuvni taqdim etadi. Bu metodologiya nazariyalarning haqiqiyligini isbotlashga emas, balki ularning rad etish imkoniyatiga urg'u beradi. Quyida falsifikatsiya nazariyasiga asoslangan tadqiqot metodologiyasining asosiy bosqichlari keltirilgan: 1. Muammoni aniqlash va farazlarni shakllantirish Har qanday ilmiy tadqiqot aniq bir muammoni hal qilishga qaratilgan bo'ladi. Popper yondashuvida, muammoni aniqlashdan so'ng, unga javob beradigan dastlabki farazlar yoki nazariyalar taklif qilinadi. Bu farazlar ijodiy va mantiqiy tarzda shakllantirilishi kerak, ammo ular shunday bo'lishi kerakki, ularni potensial ravishda yolg'onga chiqarish mumkin bo'lsin. Misol: Agar siz "O'quvchilarning uy vazifalarini bajarish chastotasi ularning akademik natijalariga qanday ta'sir qiladi?" degan savolga javob izlayotgan 106 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025 bo'lsangiz, farazingiz shunday bo'lishi mumkin: "Uy vazifalarini muntazam bajarish akademik natijalarni sezilarli darajada yaxshilaydi. " Bu farazni sinovdan o'tkazish va rad etish mumkin. 2. Rad etish mumkin bo'lgan bashoratlarni shakllantirish Faraz yoki nazariyadan kelib chiqqan holda, uni sinab ko'rish uchun aniq va kuzatilishi mumkin bo'lgan bashoratlar shakllantiriladi. Bu bashoratlar shunday bo'lishi kerakki, agar ular noto'g'ri bo'lib chiqsa, bu asl farazning ham noto'g'ri ekanligini ko'rsatsin. Ya'ni, nazariyani yolg'onga chiqaruvchi dalillarni topishga urinish asosiy maqsad bo'ladi. Misol: Yuqoridagi farazdan kelib chiqqan bashorat: "Agar o'quvchilar uy vazifalarini haftasiga kamida uch marta bajarsalar, ularning o'rtacha ballari uy vazifalarini kamroq bajaradigan o'quvchilarga nisbatan yuqori bo'ladi. " 3. Eksperimentlar va kuzatuvlar o'tkazish Shakllantirilgan bashoratlarni sinab ko'rish uchun eksperimentlar, tadqiqotlar yoki kuzatuvlar o'tkaziladi. Bu bosqichda qattiq ilmiy metodlar va obyektiv ma'lumotlar yig'ish juda muhim. Maqsad, nazariyani tasdiqlovchi dalillarni topish emas, balki uni rad etishga urinishdir. Misol: Turli maktablardagi o'quvchilar guruhlaridan ma'lumotlar to'plash. Bir guruh muntazam uy vazifasini bajaradigan o'quvchilar, ikkinchisi esa kam bajaradigan o'qu