ALKENLER TEMASÍN OQÍTÍWDA INTERAKTIV METODLARDAN PAYDALANÍW

Аннотация

In this article, the structure, production, properties, and applications of alkenes are studied using methods. For school students, it is convenient to use the Cluster, Venn diagram, and FSMU methods to reinforce the lesson. Keywords: Alkenes, unsaturated hydrocarbons, ethylene, polymers, polyethylene, double bond, addition reaction, interactive method, Cluster, Venn diagram, FSMU method. Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2020-jıl 12-avgusttaǵı "Ximiya hám biologiya baǵdarlarında úzliksiz bilimlendiriwdiń sapasın hám ilim nátiyjeliligin arttırıw is-ilajları haqqında"ǵı PQ-4805-sanlı qararına tiykarlanıp ximiya hám 53 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025 biologiya pánleri boyınsha tereńirek oqıtıw, jańa óndiris kárxanaların shólkemlestiriw, farmacevtika, neft-gaz, azıq-awqat sanaatı tarmaqların jedel pátler menen rawajlandırıwǵa sebep bolatuǵın hám onıń tiykarında xalqımızdıń turmıs sharayatın jaqsılawǵa tiykar jaratıp beredi [1]. Dúnyada bilimlendiriwdiń rawajlanıwın támiyinlewshi tiykarǵı faktor sıpatında, 2030-jılǵa shekem belgilep alınǵan bilimlendiriw koncepciyasında "Pútkil ómir dawamında sapalı bilim alıwǵa imkaniyat jaratıw" áhmietli wazıypa etip belgilengen. Bul bolsa, óz gezeginde, hám pándi, hám shet tilin, hám zamanagóy málimleme texnologiyaların tereń biletuǵın hám onı ámeliyatta qollay alatuǵın ximiya oqıtıwshıların tayarlawǵa qaratılǵanlıǵı menen áhmietli bolıp esaplanadı. Sol sebepli joqarı oqıw orınlarında oqıtıwdıń zamanagóy usıllarınan paydalanıwdı jolǵa qoyıw, bolajaq kásip ielerin kásipke tayarlawda innovaciyalıq hám málimleme texnologiyaların sabaq procesine engiziwdi talap etpekte [2]. “Alkenler” temasın uyreniw organikalıq ximiya páni ushın tiykarınan toyınbaǵan uglevodorodlar bóliminde etilen qatarı uglevodorodlarınıń izomeriyası, nomenklaturası, alınıwı, fizikalıq hám ximiyalıq qásiyetleri olardıń qollanılıwı menen tikkeley baylanıslı. Áyne bul tema arqalı mektep oqıwshılarında ximiya pániniń ámeliy, sanaat, texnologiya, ekonomika menen tıǵız baylanıslı ekenligin túsiniw qáliplesedi. Sonlıqtan, bul bólimdi tek teoriyalıq emes, al ámeliy hám interaktiv metodlar tiykarında oqıtıw áhmietli bolıp tabıladı. Klaster metodi - oqıwshılarda tema boyınsha túsiniklerdi toparlastırıw, tarmaqlaw hám vizual túrde kórsetiw arqalı logikalıq pikirlewdi rawajlandırıw usılı. Qollanıw tártibi: “Alkenler” teması tiykarında tiykarǵı túsinikler (fizikalıq qásiyetleri, ximiyalıq qásiyetleri, alınıwı, qollanılıwı) jazıladı. Hár bir túsinik átirapında kishi "klasterler" (túsinikler) dúziledi. Toparlar menen islew arqalı oqıwshılar ózleriniń "klasterlerin" tayarlaydı hám usınadı. 54 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025 Venna diagramma usılında 2 hám 3 túsiniktıń ózine tán táreplerin hám de ulıwma táreplerin salıstırıw yaki qarama-qarsı qoyıw ushın qollanıladı. Sistemalı pikirlew, salıstırıw, teńew, analiz etiw kónikpelerin rawajlandıradı. Bul teхnologiyadan kommunikativ tapsırmanı yaki obyektti topar bolıp islewde úyrenetuǵın materialdı bekkemlewde, dodalanıp atırǵanda, yáki úyrenilgen grammatikalıq materiallardı bekkemlewde hám de bilimlerdi jazba hám awızeki ráwishte tekseriw hám bahalaw maqsetinde paydalanıw mumkin. Bunda alkanlar teması menen alkenler temasın birgelikte bekkemlew ushın oqıwshılarǵa sheńberlerdi toltırıwǵa bersek boladı. 55 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025 FSMU metodı F - pikirińizdi bayanlań. S - pikirińiz bayanına sebep kórsetiń. M - kórsetilgen sebebinizdi tiykarlap misal (dálil) keltiriń. U - pikirińizdi uliwmalastırıń. "F. S. M. U" (pikir, sebep, mısal, ulıwmalastırıw) metodınıń dúzilisi tómendegishe: - mashqalalı soraw beriledi; - oqıwshılar jeke tártipte mashqalalı sorawģa 4 basqıshlı juwap jazadı; - kishi toparlar dúziledi; - kishi toparlar jeke tártipte orınlanǵan wazıypalardı ulıwmalastırıp jazadı; - kishi toparlar prezentaciya etedi; - barlıq pikirler ulıwmalastırıladı hám juwmaq shıgarıladı [3]. Qollanıw jolları tómendegishe: sabaqtıń dáslepki basqıshında - jańa temanı kirisiw túrinde; talqılaw basqıshında - oqıwshı túsiniklerin sistemalastırıw ushın; bahalaw yamasa juwmaqta - tiykarģı pikirdi tákirarlaw, refleksiya qılıw maqsetinde. F Alkenler - quramında keminde bir qos baylanıs bolǵan toyınbaǵan uglevodorodlar. Ulıwma formulası: C H n 2n. S Qos baylanıstıń bolıwına baylanıslı alkenler ximiyalıq reakciyalarga - ásirese birigiw reakciyalarına - ansat kirisedi. Bul olardı organikalıq sintezde ayrıqsha etedi. 56 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025 M Eten (C H ) brom menen reakciyaga kirisip, 1, 2-dibrometan payda etedi. 2 4 C H + Br → C H Br 2 4 2 2 4 2 U Alkenlerdiń qos baylanısı olardıń ximiyalıq aktivligin anıqlawshı tiykarǵı faktor esaplanadı. Sonıń ushın olardı sanaatta hám laboratoriyada keńnen qollanamız. “Reakciyanı