OʻRTA OSIYOGA ROSSIYA AHOLISINI KOʻCHIRISH SIYOSATI: MAQSAD VA OQIBATLAR

Аннотация

Mazkur maqolada Rossiya imperiyasi tomonidan XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Oʻrta Osiyoga rus aholisini koʻchirish siyosati tahlil qilinadi. Siyosatning asosiy maqsadlari – mintaqani mustamlakalashtirish, iqtisodiy va agrar islohotlar bahonasida rus dehqonlarini joylashtirish orqali mahalliy aholining yerlaridan siqib chiqarish, siyosiy nazoratni kuchaytirish kabi omillar bilan bogʻliq edi. Sovet davrida bu siyosat yanada murakkablashib, ixtiyoriy va majburiy koʻchirishlar, deportatsiyalar orqali davom ettirildi. Maqolada ushbu jarayonlarning demografik tarkibga, ijtimoiy-iqtisodiy muvozanatga va madaniy muhitga taʼsiri tarixiy manbalar asosida tahlil etiladi. Kalit soʻzlar: Rossiya imperiyasi, Oʻrta Osiyo, koʻchirish siyosati, mustamlakachilik, agrar siyosat, sovet davri, demografiya, ruslashtirish, deportatsiya. O‘rta Osiyo hududi, ya'ni hozirgi O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Turkmaniston tarixan ko‘p millatli bo‘lgan. Ammo bu ko‘p millatlilik ko‘p jihatdan XX asrda, xususan Sovet Ittifoqi davrida, ayniqsa rusiyzabon aholining ommaviy ko‘chib kelishi orqali shakllangan. XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab Rossiya imperiyasi Oʻrta Osiyoni bosib olish bilan birga mintaqada oʻz siyosiy, iqtisodiy va madaniy ustunligini mustahkamlash choralarini koʻra boshladi. Bu https://scientific-jl.org/obr 1 8 9 Выпуск журнала №-69 Часть–7_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 siyosatning muhim yoʻnalishlaridan biri Rossiya aholisi, ayniqsa rus dehqonlarini mintaqaga koʻchirish orqali tub aholi ustidan nazoratni kuchaytirish edi. Rossiya imperiyasi Oʻrta Osiyoni bosib olganidan soʻng, mintaqada siyosiy, iqtisodiy va madaniy ustunlikni mustahkamlashga intildi. Bunda Rossiyadan kelgan aholini mintaqaga koʻchirish muhim vosita boʻlib xizmat qildi. Rusiyzabon aholining O‘rta Osiyoga kirib kelishi XIX asrning ikkinchi yarmidan, ya'ni Rossiya imperiyasining bu hududlarni bosib olish davridan boshlanadi. 1865-yilda Toshkent, 1868-yilda Buxoro, 1873-yilda Xiva va boshqa hududlar bosib olingach, Rossiya hukumati bu yerlarga rus amaldorlari, harbiylar va muhandislarni yubora boshladi. Ammo aholining keng ko‘lamda ko‘chirilishi Sovet davrida, ayniqsa Iosif Stalin boshqaruvi davrida yanada kuchaydi. Rusiyzabon aholining ko‘plab shaharlarda, ayniqsa poytaxtlarda, yirik ijtimoiy, madaniy va siyosiy rol o‘ynaganini ko‘rish mumkin. Toshkent, Almati, Frunze (hozirgi Bishkek) kabi shaharlarda rusiyzabonlar yuqori lavozimlarda ishlagan, oliy ta’lim, madaniyat va ilm-fan sohalarida ustunlik qilgan. Ko‘plab mahalliy aholi farzandlari rus maktablarida o‘qitildi, bu esa ikki tillilikni rivojlantirdi. Shu bilan birga, bu holat mahalliy tillarning rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatgan deb baholanadi. Oʻrta Osiyoga Rossiya aholisini koʻchirish siyosatining sabablari: Rossiya imperiyasi Oʻrta Osiyoni bosib olganidan soʻng, mintaqada siyosiy, iqtisodiy va madaniy ustunlikni mustahkamlashga intildi. Bunda Rossiyadan kelgan aholini mintaqaga koʻchirish muhim vosita boʻlib xizmat qildi. Quyidagi omillar bu siyosatga asos bo‘lgan: Birinchidan, siyosiy nazoratni kuchaytirish: Oʻrta Osiyo xalqlari mustamlakachilik siyosatiga qarshi turli ko‘rinishlarda qarshilik ko‘rsatgan. Rossiya hukumati esa o‘z fuqarolarini bu yerlarga ko‘chirib, ular orqali ishonchli siyosiy va harbiy tayanch yaratishni ko‘zlagan. https://scientific-jl.org/obr 1 9 0 Выпуск журнала №-69 Часть–7_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Ikkinchidan, iqtisodiy manfaatdorlik: Rossiyaning markaziy viloyatlarida yer tanqisligi keskin bo‘lgan. Oʻrta Osiyoning serhosil vodiylari – Farg‘ona, Sirdaryo, Zarafshon vodiylariga dehqonlarni joylashtirish orqali bu muammo hal qilinmoqchi bo‘ldi. Uchinchidan, mustamlakachilik siyosatini chuqurlashtirish: Rossiya Oʻrta Osiyoni o‘zining mustamlakasi sifatida ko‘rib, aholining tarkibini oʻzgartirish orqali mahalliy xalqlarning siyosiy va madaniy mustaqilligini buzishga harakat qilgan. Ko‘chirish siyosati mintaqaning ijtimoiy, siyosiy va madaniy hayotida chuqur iz qoldirdi. Bu siyosatning asosiy oqibatlari quyidagilardan iborat: Ruslar va boshqa slavyan xalqlari mintaqada ko‘paydi. Baʼzi shaharlarda ruslar asosiy etnik guruhga aylangan. Bu esa milliy muvozanatning buzilishiga olib keldi. Tub aholining ko‘plab yeri “davlat mulki” deb eʼlon qilinib, koʻchmanchilarga ajratildi. Bu esa mahalliy aholining iqtisodiy ahvoliga salbiy ta’sir qildi. Taʼlim, maʼmuriy ish yuritish va jamiyatda rus tili va madaniyatining ustuvorligi kuchaydi. Mahalliy madaniyat, urf-odat va tillar cheklovga uchradi. Ko‘chmanchilarga ko‘p hollarda iqtisodiy va ijtimoiy imtiyozlar berildi, bu esa mahalliy aholi orasida norozilik va ijtimoiy ziddiyatlarga sabab bo‘ldi. Yer, ish va ijtimoiy mavqe uchun raqobat kuchaygan sari turli millat vakillari o‘rtasida keskinliklar paydo bo‘ldi. Bu esa mintaqaviy barqarorlikka tahdid tug‘dirgan. 1870-yillardan boshlab Orenburg, Voronej, Penza kabi viloy