AVTOMATLASHTIRILGAN ISITISH TIZIMLARINI BIRLAMCHI O’ZGARTIRGICHLAR ORQALI TAXLIL QILISH

Аннотация

This article aims to provide an overview of heating systems and their role in residential, commercial and industrial applications, to study the impact of automatic control systems on their sustainability and energy efficiency, and to identify future development prospects for these technologies. Keywords: temperature meters, temperature control, energy efficiency, automatic control system, IoT (Internet of Things) in heating systems, sensor signals. https://scientific-jl.org/obr 3 1 Выпуск журнала №-69 Часть–7_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Isitish tizimlari zamonaviy jamiyat infratuzilmasining ajralmas qismi bo‘lib, inson salomatligi, qulayligi va ishlab chiqarish samaradorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Ular turli muhitlarda, jumladan, turar-joy binolari, tijorat markazlari va sanoat obyektlarida keng qo‘llaniladi. Ushbu maqolada isitish tizimlarining asosiy turlari, ularning ishlash prinsiplari va turli sohalarda tutgan o‘rni ko‘rib chiqiladi (1-rasm). 1-rasm.Xonadonlarning umumiy isitish tizimi Isitish tizimi – bu yopiq muhitni iliqlik bilan ta’minlovchi mexanik yoki energiya asosida ishlovchi tizimdir. Ular odatda quyidagi asosiy komponentlardan tashkil topadi Issiqlik manbai (qozon, pech, issiqlik nasosi) Issiqlik tarqatuvchi vosita (issiq suv, bug‘ yoki havo) Nazorat vositalari (termostatlar, datchiklar, avtomatik boshqaruv tizimlari) Tarmoq (quvurlar, ventilyatsiya kanallari) orqali issiqlikni tarqatish Isitish tizimlari quyidagi asosiy turlarga bo‘linadi: Markaziy isitish tizimlari Mahalliy (yagona xona yoki kichik maydonlar uchun) tizimlar https://scientific-jl.org/obr 3 2 Выпуск журнала №-69 Часть–7_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Radiatsion va konveksiya usulida ishlaydigan tizimlar Gaz, elektr, quyosh energiyasi yoki geotermal manba asosida ishlovchilar Avtomatlashtirilgan isitish tizimlarini birlamchi oʻzgartirgichlar o’rganib chiqqan holda, muammoli tomonlarini aniqlash Tizim — o'zaro munosabat va aloqada bo'lgan yaxlitlik, birlik hosil qiluvchi juda ko'p bir bin bilan o'zaro bog'lik elementlar to'plami. (sistema — grekcha birikma, qismlardan iborat, to'plam, elementlari o'zaro bog'liq); jarayon sodir bo'ladigan muhitdir (apparat, mashina, jamiyat). Tizim bir nechta tartib bilan yig'ilgan elementlardan tashkil topib, biron maqsadga javob beradi. Tizimli tahlil — murakkab hodisa bo'lib, murakkab obyekt va jarayonlami tizim deb qarab tadqiq etishning usullari to'plamidir. Tizimli tahlil o‘z ichiga quyidagilani oladi: masalaning qo'yilishi (tadqiq obyektini tanlash, o'rganish maqsadi va mezonlarini aniqlash); tadqiq tizimini ajratish va strukturalash (yoki dekompozitsiyalash) yoki nisbatan aniq yoza oladigan tizimchalarga ajratish; tizimning matematik modelini yaratish. «Texnologiya» (grekcha «texnos» — «san’at» yoki «hunar» va «logos» - «fan» so'zlaridan iborat). Jarayon deb, vaqt bo'yicha son yoki sifat jihatidan o'zgaruvchi har qanday fizik hodisaga aytiladi. Ikkin- chidan, belgilangan tizimda bo'ladigan va tizim holatini o'zgartirib turadigan (ko'rib, ushlab bo'lmaydigan) hodisalar mujassamligidir. Boshqarish tizimi — boshqarish usullari (nazariyasi)ni amalga oshirish uchun texnikaviy vositalami o’z ichiga oladi (2-rasm).Murakkab boshqarish tizimlarini qurish va unda kechadigan jarayonlarni boshqarishning umumiy qonuniyatlari o’rganiladi. Boshqarish nazariyasi — boshqarish tizimlarining umumiy tuzilishi va ulami tadqiq qilish usullarini o’rganadi. https://scientific-jl.org/obr 3 3 Выпуск журнала №-69 Часть–7_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 2-avtomatlashtirlgan isitish tizimini boshqarish. Zamonaviy uy-joylar va sanoat obyektlarida energiya resurslaridan oqilona foydalanish hamda haroratni barqaror holatda ushlab turish – muhim muammolardan biridir. Ayniqsa, jahon miqyosida energiya resurslariga bo‘lgan talab oshib borayotgan bir paytda, isitish tizimlarining samaradorligini oshirish, yo‘qotishlarni kamaytirish va inson uchun qulay mikroiqlimni yaratish dolzarb masalaga aylanmoqda. Aksariyat an'anaviy isitish tizimlari hali ham qo‘lda boshqariladi yoki yarim avtomatik tarzda ishlaydi. Bu esa energiya isrofgarchiligi, tizimning noaniq ishlashi, vaqtincha qulaylik yo‘qligi va qurilmalarning erta ishdan chiqishiga olib kelmoqda. Ayniqsa sovuq mavsumda bu muammolar yaqqol ko‘zga tashlanadi. Issiqlikni teng taqsimlash, har bir xonadon yoki xona uchun optimal haroratni saqlab turish, tizimda yuzaga keladigan nosozliklarni erta aniqlash – bularning barchasi samarali avtomatlashtirish orqali hal etilishi mumkin. Shu bois, har qanday turdagi isitish tizimini zamonaviy boshqaruv texnologiyalari bilan uyg‘unlashtirish zarur. Xususan, birlamchi o‘zgartirgichlar (sensorlar) yordamida tizimdagi asosiy parametrlarni (harorat, bosim, oqim) real vaqt rejimida nazorat qilish, ularni kontrollerlar orqali qayta ishlash va natijada avtomatik ravishda isitish quvvatini boshqarish imkonini beradi. Bu orq